29 октября 2023 года - День общенационального траура в Республике Казахстан
Четверг, 12 февраля

Выступление Главы государства Касым-Жомарта Токаева на расширенном заседании Правительства

Уважаемые члены Правительства! Уважаемые участники заседания!

Казахстан вступил в период глубокой трансформации. Мы осуществляем масштабные преобразования, которые повлияют на судьбу всей страны.

На заседании Национального курултая в Кызылорде мною были изложены основные аспекты конституционной реформы. Широкая дискуссия в обществе по этому вопросу началась не вчера, а идет уже на протяжении полугода.

Для систематизации всех предложений была создана Конституционная комиссия в числе 130 человек. Состав Комиссии стал беспрецедентным для нашей страны по своему охвату и профессионализму. Кроме того, среди членов данной Комиссии нет зарубежных экспертов.

С начала октября прошлого года все граждане могли высказать свое мнение посредством государственных цифровых платформ eGov и eOtinish, на которые поступило несколько тысяч обращений.

Комиссия детально рассмотрела и обобщила все предложения и внесла ряд поправок.Очень важно, что работа Комиссии была предельно открытой. Никогда прежде в нашей стране реформы не обсуждались столь всесторонне и не получали такого широкого освещения в прямом эфире.

Можно сказать, что в условиях «слышащего государства», широкого использования цифровых платформ, эффективной обратной связи с гражданами работа по подготовке конституционной реформы приобрела поистине общенациональный характер.  Это ярко подтверждает следование принципам Справедливого Казахстана.

К этому времени состоялось уже десять заседаний Конституционной комиссии. Учитывая огромное количество поправок, члены Комиссии пришли к единому мнению, что масштаб изменений требует уже не фрагментарного подхода, а принятия новой Конституции.

В результате в январе был обнародован первый проект нового Основного закона. Радует, что эта инициатива вызвала большой отклик в нашем обществе. Граждане всесторонне обсуждают разные положения представленного проекта Конституции.

Одна из главных задач проводимого мною политического курса как раз и состоит в повышении активности и политической культуры общества. Убежден, что такие важные принципы, как «разные мнения – единая нация», «плюрализму – да, радикализму – нет», будут и дальше способствовать развитию общественного диалога и устойчивому прогрессу страны.

Но уже сейчас можно с уверенностью заявить, что представленный проект Основного закона является концептуально новым документом, который четко фиксирует качественно новый уровень развития нашего государства.

Нормы, заложенные в проекте новой Конституции, закрепляют последовательность и логику развития политической системы Казахстана на основе концепции «Сильный Президент – Влиятельный Парламент – Подотчетное Правительство».

Панорамный взгляд на политические реформы последних лет позволяет убедиться в том, что Казахстан окончательно расстается с суперпрезидентской формой правления и переходит к президентской республике с авторитетным, влиятельным Парламентом.

Предлагаемые изменения естественным образом продолжают этот процесс и вкупе с политическими преобразованиями последних лет, включая конституционную реформу 2022 года, ставят вопрос о необходимости полной перезагрузки конституционных основ нашего государства.

По сути, речь идет о создании новой системы управления государством. Предложенные новеллы позволят перераспределить властные полномочия, усилить баланс в системе сдержек и противовесов и, главное, повысить эффективность, устойчивость всех политических институтов.

В проекте новой Конституции принцип «не человек для государства, а государство для человека» обрел более осязаемые очертания. Это то, к чему мы последовательно идем с 2019 года.

В конечном счете, суть предлагаемых поправок сводится к одному: защите прав и свобод человека и гражданина. И это не просто набор деклараций, мы создаем единую систему, гарантирующую защиту прав человека и четко определяющую реальные пути их достижения. К примеру, по предложению адвокатского сообщества впервые вводится отдельная статья об адвокатуре.

В проекте новой Конституции также подтвержден и детализирован светский характер государства с акцентом на систему образования. На защиту традиционных ценностей направлена формулировка о том, что «брак – это добровольный и равноправный союз мужчины и женщины». В проекте Конституции отдельное внимание уделено бережному отношению к природе, что, на мой взгляд, очень важно. Считаю нужным усилить уже наработанный массив поправок в этом направлении одной принципиальной нормой.

В частности, в действующей Конституции есть положение, гласящее: «Жилище неприкосновенно. Не допускается лишение жилища, иначе как по решению суда». Полагаю, есть смысл добавить, что и «выселение из жилища» иначе как по решению суда тоже должно быть недопустимым. На мой взгляд, это важная социальная норма, которая в полной мере соответствует духу новой Конституции. Прошу членов Конституционной комиссии рассмотреть это предложение.

В целом, проект нового Основного закона страны вобрал в себя все основные принципы и ценности, направленные на консолидацию народа и обеспечение динамичного прогресса Казахстана. Прописаны такие основополагающие принципы, как Справедливый Казахстан, Закон и Порядок, абсолютный приоритет защиты прав и свобод граждан. В ранг безусловных приоритетов возведены образование, наука, инновации и культура.

Незыблемыми остаются такие постулаты, как Независимость, Суверенитет и территориальная целостность страны. Очень важно, что унитарный характер, территориальная целостность и форма правления государства признаны неизменными.

В содержании Основного закона усиливаются формулировки, касающиеся основ единства и согласия. Вводится понятие созидательного и ответственного патриотизма.

Одним словом, есть все основания утверждать, что проект новой Конституции поистине является инновационным, то есть принципиально обновленным и профессионально подготовленным документом, прошедшим тщательную экспертизу. Проект отражает передовые мировые практики конституционного строительства и всецело направлен на защиту прав человека и национальных интересов.

При этом никто не ставит задачу перечеркнуть значение действующей Конституции, которая сыграла огромную роль во всех достижениях нашей страны за прошедшие 30 лет. Большая заслуга в этом принадлежит первому Президенту Нурсултану Абишевичу Назарбаеву.

Тем не менее надо учесть, что она принималась, когда наша страна только вставала на ноги, и несет в себе отпечаток первых сложных лет становления нашей Независимости. С той поры наше общество значительно изменилось. Вопреки всем пессимистическим прогнозам Казахстан состоялся как сильное государство, обладающее высоким международным авторитетом.

Сегодня в мире происходят фундаментальные геополитические, геоэкономические, технологические сдвиги. В последние годы Казахстан также пережил большие изменения, которые оказали влияние на национальное самосознание, можно даже сказать, вызвали сильные потрясения. Поэтому нам крайне важно актуализировать свои цели, ценности и принципы, а также закрепить их на конституционном уровне.

Проект новой Конституции представляет собой не просто точечную корректировку действующих положений. В первую очередь, он направлен на глубинную перестройку государства, обновление общественного сознания в соответствии с требованиями новой исторической эпохи.

Проект новой Конституции вобрал в себя важные прогрессивные нормы. Очень важно, что мы идем эволюционным путем, сохраняя единство, солидарность и доверие. Это единственно верная дорога.

Убежден, принятие новой Конституции придаст мощный импульс развитию Казахстана, будет содействовать реализации потенциала каждого гражданина. В любом случае, окончательное решение по этому вопросу будет принято на общенациональном референдуме.

Наша главная цель – усиление социально-экономического и международного потенциала Казахстана в сложных реалиях современного мира.

По прогнозам экспертов, рост мировой экономики будет замедляться, что повлечет и спад международной торговли. Объем глобальных инвестиций в развивающиеся страны сокращается, нарастают риски в финансовой сфере. Усиливаются протекционизм, тарифные ограничения, деглобализация. Эти и другие негативные экономические тенденции уже изменили геополитическую конфигурацию, но основные события впереди.

Чтобы обеспечить устойчивое развитие страны в условиях совершенно новых процессов в мире, перед нами стоит крайне важная задача быстро адаптироваться к ним и экономически, и политически.

Мы видим, что прежние подходы уже сейчас становятся малоэффективными. Развитые страны приступили к разработке новой модели развития мировой экономики. Нам отставать от этого процесса нельзя. Нужен конкретный план укрепления и развития экономики, направленный на защиту национальных интересов.

Несмотря на давление внешних факторов, по итогам прошлого года ВВП нашей страны увеличился на 6,5%. Наша миссия понятна: увязать экономический рост с повышением доходов и улучшением качества жизни граждан. Другими словами, проценты роста ВВП должны найти свое отражение в реальных доходах наших граждан. В этом и заключается основная задача Правительства. Для достижения этой цели стране необходима экономическая политика, основанная не на инерции роста предыдущих лет и срочных мерах реагирования на текущие вызовы, а на тщательно продуманном перечне приоритетов.

Другими словами, нужна модель устойчивого роста, в которой государство четко определяет стратегический вектор развития рыночной экономики, направляет имеющиеся финансовые ресурсы в ключевые сферы, обеспечивающие качественный рост экономики. Такой подход призван обеспечить более эффективное и справедливое распределение национального дохода именно в пользу наших граждан.

Откровенно говоря, об этом я думаю ежедневно, консультируюсь со специалистами, читаю специальную экономическую аналитику. Предстоит большая работа по перезагрузке экономической и финансовой политики.

Ближайшая задача Правительства – обеспечить рост за счет повышения производительности, технологического обновления, развития человеческого капитала, использования прибыли на благо страны. Создание такой модели возможно только путем активизации инвестиционной политики, защиты интересов бизнеса на долгосрочной, стабильной основе и переориентации экономической политики на конечный результат – рост доходов граждан и укрепление экономического суверенитета.

В порядке срочной задачи Правительству также предстоит обеспечить стабильно приемлемую инфляцию, сбалансированность госфинансов, полноценную реализацию нового инвестиционного цикла, объявленного мною в Послании прошлого года.

Тотальная цифровизация и внедрение искусственного интеллекта должны выйти за рамки вспомогательной функции, стать главным связующим звеном экономического развития.

В числе ключевых задач цифровизации на основе ИИ – повышение производительности труда, создание экспортоориентированных секторов экономики, производство продукции с высокой добавленной стоимостью, встраивание Казахстана в глобальные цепочки цифровой экономики.

Это позволит сформировать современный индустриальный, энергетический, транспортный каркас страны через реализацию нового инвестиционного цикла.

Внедрение искусственного интеллекта следует воспринимать не как красивый лозунг, а как фундамент экономической модели и незыблемый стержень национальной идеологии.

В такой ответственный момент крайне важно действовать на опережение, принимая грамотные, смелые, эффективные и своевременные управленческие решения.

Пустые предложения, бесполезные презентации, имитация активной деятельности для отчетности должны уйти в прошлое. Весь государственный аппарат обязан работать на конкретные результаты, которые будет видеть все общество. В этой связи остановлюсь на наиболее актуальных задачах.

ПЕРВОЕ. Снижение инфляции до разумного и рационального уровня, без резких скачков.

Причины высокого уровня инфляции нам понятны. Теперь нужно решить эту проблему, но без ущерба развитию страны. Однако мнения по этому вопросу расходятся. Ставлю задачу перед Правительством и Нацбанком совместно разработать пошаговый алгоритм действий. В этой критически важной работе должны принять участие все ведомства и экспертное сообщество.

Повторяю: требуется срочно переломить неблагоприятную ситуацию, принять конкретные меры для снижения инфляции в течение трех лет.

Следует обеспечить качественную реализацию Программы совместных действий. Попытки заболтать проблему обсуждениями, разработкой ненужных «дорожных карт» будут расцениваться как уход от ответственности.

Предупреждаю заранее: в подобных случаях будут приниматься строгие меры воздействия. В качестве результата будут признаны только конкретные показатели, ведущие к росту реальных доходов населения.

ВТОРОЕ. Обеспечение эффективного внедрения нового Налогового кодекса.

Новая налогово-бюджетная политика должна приобрести сбалансированный характер, ориентироваться на устойчивое развитие экономики, рост благосостояния граждан.

Налоговый кодекс, который начал действовать с этого года, призван создать стимулы для повышения прозрачности и дисциплины в экономике. Сейчас видны первые положительные результаты.

По данным министерства экономики, только за счет запуска нового налогового режима для самозанятых в легальное поле вышли более 180 тысяч новых налогоплательщиков. По оценкам Правительства, в результате налоговой реформы в бюджет текущего года дополнительно поступят 4,4 триллиона тенге.

Планы, конечно, обнадеживающие, но подчеркну: намеченные показатели не должны достигаться за счет неоправданного налогового нажима, необоснованного давления на бизнес. Считаю, что значительный потенциал пополнения бюджета скрыт в эффективном налоговом администрировании. Поэтому следует в срочном порядке обеспечить тотальную цифровизацию налоговой системы.

При этом на смену карательному менталитету должны прийти и утвердиться принципы партнерства и взаимного доверия между налоговыми органами и налогоплательщиками. Нужно наладить эффективное взаимодействие государства и бизнеса, такое партнерство должно быть честным, взаимовыгодным и, я бы сказал, ответственным с точки зрения обоюдного понимания его важности для развития экономики.

Об этом я говорил в недавнем интервью газете Turkistan. Как я понял из бесед с некоторыми членами Правительства, далеко не все его прочитали с должным вниманием. То же самое касается и моего выступления на заседании Национального курултая в Кызылорде.

Под влиянием Интернета, видимо, сложно стало читать длинные тексты, тем более появилась возможность прослушивать тексты, в том числе содержание книг и статей, но это не красит госслужащих. Надо читать, иначе, дойдя до пенсионного возраста, можно утратить необходимые когнитивные способности. Это очень опасно. Читайте больше!

Далее. Банки, агрегаторы, маркетплейсы должны быть полноценно включены в периметр налогового администрирования, выполнять функции налоговых агентов.

Комитету государственных доходов предстоит стать «фабрикой фискальных данных», работающей полностью в цифровом режиме. Это единственно верный путь решения всех проблем. До конца 2027 года необходимо завершить внедрение цифрового налогового и таможенного администрирования. Это задача стратегической важности.

Следует в срочном порядке запустить Национальный каталог товаров, Реестр отечественных товаропроизводителей, а также расширить цифровую маркировку товаров. Но последнее нужно сделать без ущерба запланированному производству. Принимаемые министерствами новые правила и решения не должны падать на иностранные компании, как и отечественные, как снег на голову. Такая практика только ухудшает инвестиционный климат. Тревожные сигналы на этот счет поступают ко мне в виде писем отечественных и зарубежных компаний.

Эффективность фискальной политики – это, в первую очередь, бюджетная консолидация и соблюдение строгой финансовой дисциплины. Нужно провести всестороннюю ревизию действующих бюджетных программ для существенного сокращения неэффективных государственных расходов. Мы об этом уже говорили, но приходится повторять.

Это задача огромной важности. Не затягивайте ее выполнение. Министерство финансов и министерство экономики должны проявлять жесткость и принципиальность, и, конечно же, профессионализм. Четко разделять приоритеты: что поставить выше, что поставить ниже.

Следует перейти от действующего критерия освоения бюджетных средств к управлению эффективностью государственных инвестиций. Это очень важная задача. Вообще, спешка с освоением бюджетных средств – это порочная практика. Кто поставил такую задачу на первый план? И к концу года начинается гонка – «освоение бюджетных средств». Это просто трата бюджетных средств, если по-другому это назвать. Это неправильно. Пересматривайте правила игры. Сейчас наступило новое время.

Правительству и акиматам поручается прекратить финансировать проекты из-за опасений неосвоения бюджета, или, что еще хуже, на основе субъективного, ангажированного выбора. Проще говоря, нужно прекратить сумасбродство. Теперь такой подход будет рассматриваться как злонамеренное действие против государственных интересов.

Получать бюджетные деньги должны только проекты, приносящие реальную пользу нашим гражданам и способствующие развитию национальной экономики. Правительству до 1 мая текущего года поручается провести ревизию бюджетных программ и усовершенствовать механизм отбора проектов, финансируемых за счет государства. Это касается и квазигосударственного сектора.

В Послании мною отмечалось, что для повышения прозрачности бюджетных расходов, то есть для того, чтобы было понятно, куда, как и на что тратятся средства, необходимо расширить применение цифрового тенге.

В настоящее время этот инструмент уже эффективно используется в системе госзакупок, субсидировании, а также при финансировании крупных проектов из Национального фонда. Надо активнее масштабировать этот опыт и в другие сферы.

Еще один важный вопрос. Особое внимание следует уделить качеству бюджетного планирования в регионах.

Вам известно, что в последние годы доходная база регионов была существенно расширена, в том числе за счет передачи ряда налогов и платежей с республиканского на местный уровень.

Это привело к многочисленным случаям возложения на местные бюджеты дополнительных расходов без достаточного финансового обеспечения. Такая практика исказила логику межбюджетных отношений и подорвала доверие к принимаемым решениям.

Поэтому принципиально важно учитывать рациональное соотношение передаваемых финансовых ресурсов и растущих обязательств местных исполнительных органов. Задача понятная, не такая уж сложная при наличии достаточного профессионализма.

Страна наша унитарная, единая с одним центром управления. И работать надо с умом, как единая команда, четко видя цель: укрепление потенциала Казахстана, обеспечение достойной жизни наших граждан.

В новом Бюджетном кодексе межбюджетные отношения пересмотрены с точки зрения предсказуемости и ответственности на всех уровнях бюджета.

Теперь же надо в режиме реального времени посмотреть, как эти нормы работают в регионах. Если действующие инструменты неэффективны, их нужно откорректировать. В конце концов, это не священное писание. Здесь никаких сомнений не должно быть, решения следует принимать быстро и смело. Время такое!

Новые правила не должны ограничивать финансовую самостоятельность регионов, и, прежде всего, подрывать стимулы к наращиванию собственной доходной базы. Это очень важно. Если мы сейчас лишим регионы стимулов к наращиванию доходной базы, то результаты будут очень плохие. Подумайте на этот счет.

Правительство обязано принять меры для укрепления финансовой устойчивости регионов. Это задача стратегического характера. Нельзя допустить размывания ответственности между разными уровнями управления.

По моему поручению в 2025 году утверждена Концепция регионального развития до 2030 года, основная задача которой – снижение диспропорций в социально-экономическом развитии между регионами и повышение благосостояния населения.

Несмотря на общую положительную динамику и рост экономики регионов за прошлый год, сохраняется ряд нерешенных проблем.

Средний уровень обеспеченности инфраструктурой составляет 64,1%, однако этот показатель варьируется, указывая на значительный разрыв между областями.

Отсутствие базовой инфраструктуры тормозит развитие регионов и снижает качество жизни населения, особенно это ощущается в недавно созданных областях – Абай и Улытау.  В Алматинской области такая же плачевная ситуация.

Требуется особая поддержка этих регионов. Акимам следует сфокусироваться на диверсификации производства и увеличении доходов граждан. Для снижения инфляции необходимы эффективные меры: привлечение качественных инвестиций, обеспечение занятости путем развития малого и среднего бизнеса.

ТРЕТЬЕ. Важно сосредоточиться на построении цифрового государства.

От выполнения этой задачи напрямую зависит будущее нашей страны. Стратегическую роль этой сферы для Казахстана я только что обозначил. Полагаю, что всем это понятно. Поэтому инерционный подход, попытки работать «по шаблону» недопустимы. Иначе мы рискуем лишиться имеющихся возможностей.

Цифровые технологии позволят оптимизировать бюджетные расходы, устранить административные препоны, сократить принятие неэффективных управленческих решений. Полноценное внедрение искусственного интеллекта должно стать ядром всей политики цифровизации.

Отдельного внимания требует реализация критически важных цифровых проектов на базе искусственного интеллекта. Правительству необходимо расставить четкие приоритеты с обеспечением их полного и своевременного финансирования. Иначе наши амбициозные планы так и останутся на бумаге. Когда ориентиры размыты, никакая стратегия не станет успешной.

В то же время бросается в глаза одна особенность. Члены Правительства и акимы все недостатки во вверенных им сферах и областях как бы «списывают» на цифровизацию, вернее сказать, на ее отсутствие. И говорят или пишут: «С внедрением тотальной цифровизации указанные Вами недостатки и упущения естественным образом будут устранены». Что сказать по этому поводу? Филигранная техника выстраивания защитных редутов.

Еще одна актуальная задача. Вопрос качественного цифрового развития следует рассматривать в тесной взаимосвязи с частным сектором. Правительству необходимо предусмотреть отдельный пакет мер поддержки для стимулирования активного внедрения цифровых решений в сфере бизнеса.

Цифровизация госуслуг и интеграция государственных баз пока не дали существенного повышения качества управления государственными данными, положительная тенденция все еще не набрала необходимые обороты.

Важно внедрить единые стандарты и перейти к управлению данными как стратегическим ресурсом государства. Правительству совместно с Агентством по стратегическому планированию и реформам, Национальным банком поручается сформировать до конца текущего года целостную систему управления данными государства.

В последнее время в работе государственных цифровых систем фиксируются сбои, которые во многом связаны с технологической отсталостью применяемых IT-решений и низким качеством управления.

Такие сбои напрямую отражаются на взаимодействии государства с бизнесом и гражданами, тормозят формирование эффективной цифровой среды. Поэтому основой цифровой трансформации должен стать платформенный подход на базе QazTech. Сегодня мы обстоятельно обсудили этот вопрос.

Правительству придется решить очень важную задачу перехода на единую цифровую платформу. Дело в том, что ранее все ведомства занимались цифровизацией автономно, без единого контроля, что привело, помимо технических проблем, к безрассудному расходованию государственных средств.

На совещании в Генеральной прокуратуре представителем Правительства была обнародована сумма средств, которая понадобится для объединения разрозненных систем. Сразу скажу, таких денег нет и не может быть. Как говорил один незабвенный чиновник-строитель: «С деньгами построить объект может и дурак, а вот выполнить эту задачу без денег – это уже мастерство». Покажите мастерство. Правительство должно дать мне план работы без получения огромных денег из бюджета.  То создаем проблему, то потом ее решаем при помощи вливания огромных государственных инвестиций. Так нельзя.

Особого внимания требует обеспечение надежной защиты персональных данных, поскольку именно граждане сегодня оказываются наиболее уязвимым звеном цифровой трансформации. Масштабные утечки персональных данных, онлайн-мошенничество, применение искусственного интеллекта в преступных схемах – это новые реалии как за рубежом, так и в нашей стране.

В Казахстане силами Агентства по финансовому мониторингу, других правоохранительных органов реализуются конкретные меры по борьбе с киберпреступлениями и мошенничеством. Благодаря работе Национального антифрод-центра предотвращены мошеннические действия в отношении 90 тысяч наших граждан. Поручаю Правительству совместно с профильными структурами на комплексной основе тщательно изучить подходы к обеспечению кибербезопасности и защите данных граждан.

Более того, как мною было отмечено на недавнем заседании Национального курултая, необходимость защиты персональных цифровых данных должна быть закреплена на конституционном уровне.

Критически важной задачей остается цифровизация социальной сферы. По итогам прошлого года в эту отрасль было направлено порядка 40% всех расходов республиканского бюджета. Однако по эффективности их использования есть большие вопросы.

Поэтому Правительство должно сформировать социальные цифровые профили домохозяйств, которые обеспечат объективность и адресность мер социальной поддержки.

Все формы поддержки от денежных выплат до ваучеров на питание, лекарства, жилье, образование следует предоставлять через «Социальный кошелек», интегрированный с банковской и платежной инфраструктурой.

Правительству совместно с акиматами необходимо масштабировать применение данного инструмента и обеспечить его ускоренное внедрение до конца текущего года.

По моим наблюдениям, Правительство остыло к отечественному продукту-мессенджеру Aitu. Его продвижение даже среди госслужащих, по моим данным, остановилось.

Следует разработать доступный для всех граждан универсальный ИИ-ассистент – eGov AI, который постепенно заменит Центры обслуживания населения. Кроме того, нужно определить Единую цифровую платформу социальной защиты в качестве базовой инфраструктуры управления мерами социальной поддержки.

Как я отмечал на заседании Национального курултая, в сфере образования сохраняется ряд системных проблем. Они касаются как поддержки частных образовательных организаций, так и механизмов финансирования государственных школ и вузов. Следует продолжить «экономизацию» сферы образования с фокусом на кардинальное повышение эффективности государственного финансирования на всех уровнях – от детских садов до университетов. Сейчас это очень важная задача в свете выявленных фактов.

Подготовка кадров не поспевает за темпами стремительного распространения искусственного интеллекта и новых технологий в реальном секторе экономики. Профессии трансформируются быстрее, чем учебные программы и стандарты. В этих условиях недостаточно просто увеличивать выпуск IТ-специалистов или обучать общим цифровым навыкам. Казахстану нужны профессионалы в каждой отрасли, способные применять ИИ и повышать производительность на конкретных рабочих местах.

Поручаю Правительству совместно с ведущими компаниями создать Национальный центр трансформации профессий по модели ГЧП. Управление этим Центром следует передать консорциуму негосударственных компаний, поскольку бизнес быстрее адаптируется и лучше знает требования рынка. В свою очередь задача государства – определить правила, обеспечить прозрачность, поддержать спрос и масштабирование решений.

Что касается здравоохранения, то в этой отрасли действуют более 30 разрозненных информационных систем. За прошедшие годы полноценная интеграция этих систем так и не состоялась, что является одной из основных причин злоупотреблений в процессе освоения средств бюджета.

Удивительно, что буквально под боком у профильных министров осуществлялись мошеннические схемы запредельных масштабов и беспрецедентные по своей дерзости, причем в социальной сфере. Генеральная прокуратура и другие уполномоченные ведомства обязаны вскрыть всю подноготную преступлений независимо от их давности и лиц, которые их покрывали. Буду лично контролировать процесс следствия.

Поручаю Правительству до 1 декабря этого года завершить создание Единой государственной медицинской информационной системы, которая обеспечит сквозную прослеживаемость и контроль всех процессов. Надо обеспечить абсолютную прозрачность и системы обязательного социального медицинского страхования.

В Фонде социального медицинского страхования были выявлены лазейки для приписок и фальсификаций. На заседании Национального курултая я отдельно остановился на этой проблеме. Повторю: Генеральной прокуратуре и соответствующим правоохранительным органам необходимо привлечь к уголовной ответственности лиц, причастных ко всем фактам хищения.

Выяснилось, что в образовательной сфере широко распространены различного рода аферы и махинации. Правонарушители должны обязательно понести заслуженное наказание.

Поручаю Правительству до конца года полностью оцифровать деятельность Фонда социального медицинского страхования. Только в этом случае будет обеспечена прозрачность рабочих процессов и гарантировано целевое использование средств.

Еще одна важная задача. Тотальная цифровизация и внедрение искусственного интеллекта невозможны без достаточного и стабильного производства электроэнергии. Это очевидно.

Данная проблема была предельно ясно озвучена мною на заседании Национального курултая. При этом, чтобы покрыть внутренний дефицит, страна вынуждена ежегодно импортировать электроэнергию. В прошлом году импорт составил 3,7 млрд киловатт-часов.

Ситуацию усугубляет высокий уровень износа генерирующих мощностей и электросетей. За последние три года по программе «Tариф в обмен на инвестиции» в сферу энергетики направлено свыше одного триллиона тенге.

Основная часть инвестиций, или более 900 млрд тенге, была затрачена на ремонт, и только 140 млрд – на ввод новой генерации. Этого явно недостаточно для обеспечения долгосрочной устойчивости энергосистемы. Дефицит энергии – большая преграда на пути прогресса нашей страны. Строить планы без учета этого важного фактора – значит ставить телегу впереди лошади.

Очевидно, что бывшие руководители профильного министерства занимались исключительно вопросами нефти, тогда как производство электроэнергии было отодвинуто на второй план. Теперь нам в кратчайшие сроки предстоит устранить эти недоработки.

В настоящее время в Казахстане производится 123 млрд киловатт-часов электроэнергии. Для нашей страны это совершенно недостаточно. По заверениям Правительства, до конца 2029 года будут введены 13,3 гигаватт новых мощностей, из которых 5,9 гигаватт приходится на возобновляемые источники энергии. Правительство также ожидает, что уже в 2027 году будут покрыты все потребности экономики в электроэнергии с профицитом в 1,3 млрд киловатт-часов.

Но эти цифры имеют ценность только при одном условии – если принятые обязательства будут исполнены своевременно, а планы подкреплены финансированием. Кроме того, уже стало своего рода привычкой переносить сроки ввода мощностей.

Например, сроки завершения модернизации ТЭЦ-2 и ТЭЦ-3 в Алматы, пересматривались неоднократно, работа продолжается до сих пор. Поэтому Правительство обязано обеспечить полноценный ввод всех запланированных энергетических мощностей. О переносах сроков речи быть не может.

Думаю, что основная проблема – в отсутствии должных специалистов. Вопросами в энергетической сфере стали заниматься все подряд, а именно самоуверенные дилетанты, которые считают, что им все по плечу. На заседании Курултая мною поручено Правительству в двухмесячный срок принять Национальный проект по «чистой» угольной генерации.

Успешный опыт в этом направлении показывает Китай, который начал строительство 85 энергоблоков на «чистом угле» суммарной мощностью 55 гигаватт. Это составляет порядка 90% от вводимых угольных энергоисточников в мире. Одним словом, наш сосед действует прагматично, обеспечивая энергетическую безопасность и рост своей экономики. США также решили перейти к политике использования угля и освоения угольных месторождений.

Пристального внимания требует обеспечение надежного функционирования национальной электрической сети в целом. Правительству до конца 2027 года поручается завершить реализацию проектов по развитию электрической сети Южной зоны и объединению энергосистемы Западной зоны с Единой национальной энергосистемой.

В то же время без современных цифровых решений невозможно обеспечить рациональное использование электроэнергии и устойчивую работу энергосистемы. В энергетической отрасли необходимо безотлагательно внедрить онлайн-мониторинг с применением искусственного интеллекта.

ЧЕТВЕРТОЕ. Стратегическое значение приобретает полноценный запуск нового инвестиционного цикла.

На текущий момент инвестиционная динамика положительная. Накопленный объем прямых иностранных инвестиций только с 2022 года превысил 84 млрд долларов. Вложения в основной капитал увеличились почти на 50%.

Несмотря на улучшение притока прямых иностранных инвестиций в прошлом году, темпы их привлечения остаются недостаточными. Необходимо немало потрудиться для того, чтобы создать условия для привлечения частного капитала. Ведь гораздо проще взять деньги из бюджета и самим их инвестировать, чем «ломать голову» над созданием должных условий для привлечения частного капитала. Необходимо сохранять приверженность принципам рыночной экономики.

Нам необходима целостная стратегия привлечения новых качественных инвестиций для создания современных высокотехнологичных производств. Здесь особая роль отводится частному бизнесу, который призван стать основным источником притока качественных инвестиций, создания рабочих мест и роста доходов граждан.

Преобразование «Байтерека» в инвестиционный холдинг было продиктовано определенными причинами. Несмотря на значительное влияние холдинга на рыночную экономику, важно не допустить ограничения частной инициативы.

То же самое касается деятельности Фонда «Самрук-Казына». У меня были серьезные беседы с руководителями ряда национальных компаний и фонда «Самрук-Казына». Нужно критически, по-современному пересмотреть структуру компаний, которые, на мой взгляд, перегружены избыточными управленческими кадрами, так называемыми «левобережными» людьми. Они не загружены работой, порой изнывают от ничегонеделания и, наверное, по этой причине зависают в сети и даже участвуют в сомнительных дискуссиях. До добра это не доведет.

Но по мере стабилизации и снижения инфляции приоритетом должно стать усиление рыночных принципов. Институты развития должны выстраивать с бизнесом и финансовым сектором эффективные отношения, основанные не на конкуренции, а на взаимном партнерстве. В этом плане у нас имеется целый ряд инвестиционно привлекательных направлений, развитие которых должно опираться на принципы конструктивного сотрудничества государства и бизнеса.

В первую очередь речь идет о редкоземельных металлах, нефтегазохимии, цифровой инфраструктуре, возобновляемых источниках энергии, транспорте, агропереработке. К примеру, в условиях ускоренного технологического развития резко возрастает спрос на критические материалы. Инвесторы из западных и других развитых стран проявляют высокий интерес к реализации таких проектов в Казахстане. Это наше глобальное конкурентное преимущество, которое мы должны эффективно использовать на благо страны.

Однако, откровенно говоря, привлечению качественных инвестиций препятствуют сложившиеся подходы к работе с инвесторами, которые усиливают бюрократию и ведут к дублированию функций. В прошлогоднем Послании я особо остановился на этом вопросе. Необходимо отказаться от неэффективных практик.

Следует сформировать цельную и согласованную систему взаимодействия между ведомствами на базе единого центра координации и принятия решений. Процесс принятия решений должен быть оперативным и подконтрольным. Инвестиционный штаб эффективно работает благодаря Роману Скляру.

Здесь многое зависит от первых руководителей, которые обязаны обеспечить эффективную реализацию инвестиционных проектов. Важно сопровождать деятельность инвесторов и после запуска проектов через регулярный мониторинг и устранение административных барьеров. Я назначил специального помощника, который будет заниматься вопросами инвестиций. Иностранные и отечественные инвесторы могут обращаться по всем возникающим вопросам к Мурату Нуртлеу как к Focal point.

Что касается международных финансовых институтов, то за постоянную связь с ними будет отвечать председатель Агентства по стратегическому планированию и реформам – Советник Президента Асет Иргалиев.

Одним из ключевых инструментов реализации инвестпроектов является механизм долгосрочных офтейк-контрактов. Однако из-за отсутствия единых и понятных правил заключения таких контрактов и пассивной позиции госорганов срывается реализация стратегических инвестпроектов. Поручаю Правительству и Агентству по защите и развитию конкуренции принять эффективные меры в этом направлении.

В Послании мною ставилась задача полноценно задействовать потенциал специальных экономических зон. В Китае и Вьетнаме такие зоны выступают двигателями экономического развития. У нас же эффективность СЭЗ остается крайне низкой и не соответствует задачам структурной трансформации экономики. За почти 25 лет их вклад в ВВП составил чуть более 1%, в экспорт – 0,3%, в привлечение иностранных инвестиций – 0,9%. Текущая модель работы СЭЗ полностью себя исчерпала.

Специальные экономические зоны должны стать полноценными платформами привлечения инвестиций, где применяются новые нормы, инструменты, принимаются сервисные решения с последующим масштабированием. Только на развитие нынешней инфраструктуры СЭЗ в течение трех лет предлагается направить порядка одного триллиона тенге заемных средств. Считаю, что без перестройки модели развития СЭЗ такие огромные финансовые вливания не решат накопившиеся системные вопросы.

При желании достичь определенного результата можно даже с использованием имеющихся ресурсов. Такой подход демонстрировал бывший аким Туркестанской области Дархан Сатыбалды. Хороший опыт также имеется в Астане.

Поручаю Правительству в трехмесячный срок утвердить новую модель развития специальных экономических зон. Особого внимания требует исполнение инвестиционных договоренностей, достигнутых мною в ходе зарубежных визитов и встреч с инвесторами. Общая стоимость коммерческих соглашений только в прошлом году составила около 75 млрд долларов. Затягивание реализации и срыв подписанных соглашений недопустимы. Ответственность за выполнение этой работы возлагается и на Администрацию Президента.

Откровенно говоря, у нас сложилась такая негативная тенденция: ведется очень интенсивная работа в ходе подготовки переговоров на высшем уровне, однако по их завершении вся последующая активность сводится на нет.

Пора прекратить практику бесконечных межведомственных согласований. Правительство просило самостоятельности и получило ее. Теперь на практике надо правильно использовать полученные возможности. Каждый подписанный документ должен быть качественно и заблаговременно проработан, иметь четкие сроки с контролем исполнения. Первые руководители будут нести персональную ответственность за конечный результат.

Государство обязано полностью выполнять взятые на себя обязательства перед инвесторами. Именно так формируется деловая репутация и доверие к стране. Правительству следует сфокусироваться на повышении инвестиционного потенциала нашей страны, развитии конкурентных преимуществ Казахстана.

Важный инструмент стимулирования притока инвестиций в экономику – государственно-частное партнерство. Данный механизм при правильном и умелом его применении позволяет эффективно перераспределять инвестиционные риски между государством и бизнесом.

Но потенциал ГЧП у нас реализуется слабо. Большинство инфраструктурных проектов по-прежнему зависят от прямого бюджетного финансирования без существенного вовлечения частного капитала, банковского сектора и международных финансовых организаций. При ограниченных бюджетных возможностях такой подход серьезно сдерживает темпы реализации многих инвестпроектов.

Разумеется, как любой другой финансовый инструмент, ГЧП имеет свою стоимость. Но, если она оправданна, то Правительству следует активнее применять данный механизм. При необходимости следует внести изменения в законодательство.

Город Алатау, вступивший на путь ускоренного развития, должен стать опорным проектом нового инвестиционного цикла. Это означает внедрение передовых инновационных решений, использование искусственного интеллекта и цифровых технологий во всех сферах жизнедеятельности на принципах Smart City.

Там должны быть созданы беспрецедентные условия для привлечения капитала, установлен прогрессивный регуляторный режим, позволяющий апробировать новые, смелые решения.

По моему поручению для решения этого важного вопроса разработан и внесен в Парламент проект Конституционного закона. Но мне доложили, что Национальный Банк и Агентство по финансовому мониторингу опять «накидали» возражения, которые в принципе не позволяют принять Конституционный закон, хотя на совещании под моим председательством этого не было. Почему тогда «не накидывали» возражения?

Если у вас имеются опасения или возражения, которые, на мой взгляд, плод отвлеченных от реальной жизни иллюзий, дайте мне соответствующую бумагу, я наложу резолюцию, чтобы двинуть процесс вперед. Мне не привыкать брать на себя ответственность, а вы продолжайте витийствовать на разного рода конференциях. Сейчас такое время: дело нужно делать, а не дрожать от страха: нам бы день пережить, да ночь простоять.

Правительству необходимо обеспечить качественное развитие этого уникального для нашей страны проекта без лишней бюрократии и проволочек. Вы же видели такие города, как Шэньчжэнь. Я в 1988 году впервые посетил этот город. Тогда эта была маленькая рыболовецкая деревня, а сейчас там живет более 10 млн человек с самыми современными технологиями. Они давали льготы, рисковали, и Дэн Сяопин говорил: «Смелее проводите реформы». На китайском языке это только 4 иероглифа.

Эффективная реализация нового инвестиционного цикла во многом зависит от активного участия финансового сектора. В настоящее время на долю банковской сферы приходится 84% совокупных активов финансового сектора страны. Однако доля займов бизнесу стабильно остается на невысоком уровне и составляет 38%. В то же время банки второго уровня только в 2025 году сумели, как говорится, «легко и непринужденно» заработать около 3 трлн тенге.

Много говорим о создании условий для возврата банков к своей естественной роли как основного источника финансирования экономики. Но каждый раз находятся отговорки. А в результате мы были свидетелями мошеннических схем в банковской системе, после чего крупные, системообразующие банки, несмотря на огромную государственную помощь, падали и продавались буквально за один доллар.

Сейчас же стали говорить о высокой стоимости привлечения денежных ресурсов для самих банков, что, дескать, препятствует финансированию ими экономики. Очевидно, что единственный путь обеспечения доступного кредитования – это стабилизация и снижение инфляции, а затем и рыночных ставок.

Здесь еще раз подчеркну важность системной, слаженной, высокопрофессиональной работы Правительства и Национального банка. Строго следовать рекомендациям МВФ и жонглировать его терминологией – это дело нехитрое, а самим включить мыслительный процесс, чтобы хотя бы попытаться решить многочисленные проблемы, это уже работа другого порядка.

Источниками долгосрочного капитала в мире наряду с банками являются рынки страхования и ценных бумаг. Сектор страхования в нашей финансовой системе занимает незначительную долю – лишь пять процентов. С таким положением дел мириться нельзя. Речь идет о расширении линейки страховых продуктов с применением цифровых технологий, повышении их доступности.

Рынок страхования следует рассматривать как важный институт формирования культуры солидарной ответственности государства, граждан и бизнеса за возможные риски. Этот подход потребует расширения видов обязательного страхования по примеру развитых стран.

Наращивание долгосрочного фондирования со стороны банков и страховых компаний придаст новый импульс развитию рынка ценных бумаг. Развитый рынок ценных бумаг – важный показатель макроэкономической стабильности, его масштаб и глубина напрямую отражают уровень доверия инвесторов.

Агентству по регулированию и развитию финансового рынка и Национальному банку поручается до 1 сентября текущего года разработать программы развития страхового и фондового рынков до 2030 года. Для их эффективной реализации считаю необходимым принять новые законы о страховании и рынке ценных бумаг.

ПЯТОЕ. Новые инвестиции должны быть в приоритетном порядке нацелены на формирование современного промышленного каркаса.

В этом направлении достигнуты определенные результаты. Обрабатывающая промышленность показала в прошлом году устойчивый рост на уровне 6,4%. Но при этом фиксируется ухудшение экспорта обработанных товаров, который снизился на 2,7%, и это на фоне общего сокращения экспорта на 4,2%. Именно здесь проявляется ключевая уязвимость нашей промышленной политики. Эти показатели наглядно отражают, что в промышленности доминируют производители сырья.

Однако это не означает, что следует вводить новые ограничения. Наоборот, нужно усилить помощь. Кроме того, особое внимание следует уделить обрабатывающей промышленности. Более 40% продукции обрабатывающей промышленности приходится на металлургию. При этом более половины экспорта металлургии приходится на изделия низкой переработки. В итоге мы продолжаем экспортировать продукцию первичной переработки и импортировать товары высокого передела. Парадокс. Эта практика должна сойти на нет.

Производство продукции более высокого передела с последующим экспортом должно стать коммерчески более выгодным, чем вывоз просто сырья. Это, конечно, нелегкая задача. Но исключения имеются, это, прежде всего, Qarmet. Там набирают силу позитивные производственные и социальные процессы, хотя не без трудностей.

В данном вопросе нельзя допустить перегибов, которые могут негативно отразиться на развитии отрасли. Политика Правительства должна быть разумной, рациональной.

Говоря об импортозависимости страны, нельзя не отметить сложную ситуацию в нефтяной отрасли. В Казахстане добывается около 100 млн тонн нефти в год, но из них наша страна перерабатывает только 18 млн тонн. Как следствие, будучи нефтедобывающей страной, мы из года в год испытываем дефицит дизельного топлива, существенная зависимость от импорта у нас по авиационному керосину.

Поэтому с учетом растущего спроса на топливо необходимо ускорить модернизацию действующих НПЗ. Это позволит увеличить общий объем переработки сырой нефти на 9 млн тонн ежегодно (с 18,4 млн тонн до 27,4 млн тонн). Это данные министерства. Правительству предстоит принять обоснованное решение насчет строительства нового НПЗ. Прежде всего, надо правильно рассчитать, откуда будет поставляться сырье, какую продукцию и в каких объемах он будет производить.

Для реализации проекта (если это произойдет) понадобится привлечь частных инвесторов. Сегодня строить такие проекты исключительно за государственные деньги крайне нерационально. Надо подумать насчет строительства нового НПЗ. По-моему, надо произвести более тщательный расчет. При наличии всех необходимых условий в стране так и не сформировалась полноценная нефтегазохимическая отрасль.

По моему поручению начата реализация ряда проектов по производству полиэтилена, бутадиена, карбамида и другой продукции, которые должны вывести эту отрасль на новый уровень. Задача Правительства – обеспечить их своевременное завершение.

По мере реализации крупных нефтегазохимических проектов будет закрыта потребность страны в базовой химической продукции (полиэтилен, полипропилен). В то же время у нас отсутствует дальнейший передел из выпускаемых полимеров. В частности, можно наладить производство такой востребованной продукции, как автодетали, системы капельного орошения, медоборудование, посуда и многое другое. Здесь важно поддержать отечественный МСБ, в том числе через лизинг оборудования и льготное кредитование. Это позволит внести серьезный вклад в снижение непродовольственной инфляции.

Для развития обрабатывающей промышленности в нефтегазохимической и других ключевых отраслях принципиальное значение имеет пополнение ресурсной базы. Правительство сегодня делает ставку на прямые государственные инвестиции.

В ближайшие три года на геологоразведочные работы планируется направить из бюджета порядка 500 млн долларов. Это сопоставимо с совокупными вложениями государства за предыдущие три десятилетия. Это правильно, но явно недостаточно. Ключевой задачей Правительства остается привлечение частного капитала в развитие геологии. Без этого геологоразведка рискует остаться исключительно бюджетным проектом в постоянной зависимости от возможностей казны.

Вопросы развития глубокой переработки сырья особо актуальны в сельском хозяйстве. Текущая модель поддержки агропромышленного комплекса ориентирована на увеличение валового продукта, а не на решение накопленных проблем.

В результате сохраняется зависимость от импорта продовольствия, что ведет к повышению цен. Исполнительная власть прибегает к административным мерам, чтобы воспрепятствовать этому. Ранее Правительство заявляло об отказе от прямого регулирования цен на социально значимые продукты питания. Тем не менее, список таких товаров увеличился с 19 до 31. Правительство уверяет, что данные меры носят временный характер. Но, как у нас часто происходит, все временное становится постоянным.

То же самое можно сказать и о нерыночных ограничениях на экспорт сельхозпродукции, вводимых без полноценной оценки последствий. Логика этих действий в целом понятна – проще ставить ограничения на рынок, нежели его развивать. Такой подход неприемлем. Правительству в диалоге с бизнесом предстоит принять системные меры по развитию пищевой промышленности.

У нас есть значительные возможности для развития животноводства, это очевидно. Однако мы пока не используем этот потенциал в полной мере. Животноводство страдает от полного отсутствия стратегии, низкой динамики развития и бессистемной работы. В этой сфере сохраняются нерешенные проблемы. Значительная часть продукции формируется в личных подсобных и крестьянских фермерских хозяйствах. На их долю приходится 60% производства мяса и 80% молока. Такое положение дел не способствует повышению производительности в отрасли.

В стране не налажена цепочка процессов от формирования кормовой базы до переработки, логистики и сбыта. Иными словами, отсутствует единая система управления. К сожалению, в 2026 году мы вынуждены говорить о таких проблемах.

Разработанный в этом году План развития животноводства должен устранить пробелы в этой сфере и способствовать ее развитию. Посмотрим, к чему это приведет.

В Послании и интервью газете Turkistan мною поставлена задача полноценно задействовать механизмы кооперации мелких хозяйств. Здесь показателен зарубежный опыт. Так, благодаря четко выстроенной системе кооперации Нидерланды экспортируют сельхозпродукцию на 130 млрд долларов.

Правительству следует принять решительные меры по стимулированию фермеров к объединению в кооперативы нового формата. Поручаю до 1 сентября текущего года разработать новый Закон о кооперации в сельском хозяйстве.

Система государственной поддержки крестьян, которая подвержена различным «теневым» схемам, должна быть максимально прозрачной. Правительству нужно до конца года завершить интеграцию информационных систем, чтобы обеспечить цифровой учет субсидий и взять на контроль обязательства крестьян.

Устойчивое развитие животноводства невозможно без качественной системы ветеринарной безопасности. Откровенно говоря, в Казахстане эта сфера еще далека от передовых стандартов. Из 168 лабораторий только 27 соответствуют международному уровню. Отмечается слабый контроль за работой ветеринарных врачей. За три года выявлены 30 тысяч фиктивных актов о вакцинации скота.

В этой сфере необходимо окончательно навести порядок. Правительство должно в трехмесячный срок принять комплексную программу развития ветеринарии. По оценкам профильных служб, в текущем году в ряде регионов есть вероятность наступления паводков, а затем засухи.

Правительство уже сейчас обязано иметь четкий план действий. Подчеркиваю: без применения цифровых инструментов прогнозирования стихийных бедствий все наши усилия будут напрасны.

У нас есть доступ ко всем необходимым технологиям. Вопрос лишь в том, насколько системно и ответственно они применяются. Все меры по защите посевов, инфраструктуры должны приниматься загодя. Вместо того, чтобы каждый раз в авральном режиме «тушить пожары», надо предотвращать их возникновения. Прошлых ошибок допускать ни в коем случае нельзя.

Скоро наступит весна. Правительству совместно с акиматами необходимо обеспечить качественную реализацию всех противопаводковых мероприятий.

ШЕСТОЕ. Широкое использование цифровых технологий и искусственного интеллекта создает уникальные возможности для активного развития предпринимательства.

Около 40% ВВП и 70% всех инвестиций в основной капитал приходится на малый и средний бизнес. Это результат системной работы последних лет. Однако сейчас не время радоваться успеху. Несмотря на значительные усилия по стимулированию массового предпринимательства и созданию благоприятной среды, становится очевидным, что существующие подходы уже не отвечают современным требованиям.

В деле развития предпринимательства Правительство должно уделять особое внимание качеству. Государственную поддержку следует дифференцировать по уровню технологичности и категориям бизнеса.

Поддержка малого бизнеса должна быть адресной, эффективной, стимулировать переход от «режима выживания» к устойчивому росту. Меры поддержки среднего бизнеса с высоким потенциалом развития в несырьевом секторе должны способствовать расширению масштабов рынков сбыта готовой продукции.

Правительству совместно с Палатой предпринимателей «Атамекен» необходимо до 1 апреля внести предложения по полноценной перезагрузке политики поддержки МСБ с созданием единой цифровой экосистемы, доступной каждому предпринимателю прямо со смартфона. Действующая регуляторная среда создает для предпринимателей избыточные административные и материальные издержки.

Одним из инструментов их снижения стал мораторий на проверки субъектов МСБ. Однако с момента завершения моратория все вернулось на круги своя. Так, если в 2020 году было проведено 70 тысяч проверок, то в прошлом году этот показатель увеличился до 92 тысяч. Причем свыше 85% из них носят внеплановый характер. Пора прекращать эту сомнительную практику.

Вместо этого стоит проверить медицинский фонд, частные школы и систему предоставления социальных льгот.

Ключевой задачей нового этапа регуляторной реформы должен стать полноценный переход к цифровой модели с использованием блокчейна и искусственного интеллекта. В основе должен лежать принцип так называемых «регуляторных желтых страниц» (Regulatory Yellow Pages).

Агентству по стратегическому планированию и реформам следует завершить эту работу до конца текущего года. Отдельно хочу остановиться на реализации Указа по либерализации экономики. Эта работа во многом носит формальный характер.

Компетентные органы рассматривают поручения, указанные в документе, поверхностно. Вместо того чтобы способствовать развитию бизнеса, они сосредоточены на отчетности. В результате ключевые задачи Указа в полной мере не решены. Здесь показателен процесс приватизации государственных активов.

В октябре прошлого года Правительством был утвержден перечень из 473 предприятий, подлежащих приватизации. Но до сих пор реализация активов не начата, мероприятия по их предпродажной подготовке не проводятся. Не принят и новый Закон о государственном имуществе.

В связи с этим возникают закономерные вопросы: Какие именно препятствия появились? Почему государственные органы не желают расставаться со своими активами? Возможно, есть веские причины, о которых я не знаю, но могу сказать, что соответствующие сведения или  данные ко мне не поступали.

А причина в том, что эти активы продолжают обслуживаться за счет государственного бюджета, что влечет за собой большие расходы. Не стоит забывать, что это серьезно сдерживает развитие частного предпринимательства и конкуренции.

Поручаю Правительству в месячный срок пересмотреть подходы к реализации Указа. Главная цель – принять конкретные меры, способствующие созданию по-настоящему благоприятной для предпринимательства среды.

СЕДЬМОЕ. В рамках перехода к новой экономической модели в высшей степени стратегическое значение приобретает развитие транспортной логистики.

Неэффективное использование уникального положения Казахстана на Евразийском континенте станет стратегической ошибкой, которую наш народ не простит. Именно поэтому данная задача имеет исключительное значение. Эта сфера должна быть встроена в общую систему промышленной и инвестиционной политики.

Транзитная отрасль, которая до этого времени имела доминирующую инфраструктурную роль, теперь становится преимущественно экономической. Это крайне важный шаг в условиях нынешней глобальной конкуренции.

На сегодняшний день 60% грузооборота в нашей стране приходится на железную дорогу. Поэтому дальнейшее укрепление железнодорожного каркаса страны – задача первостепенной важности. Уже завершено строительство крупных инфраструктурных проектов, которые существенно повысили пропускную способность и устойчивость сети. Необходимо в полной мере задействовать транзитный потенциал страны в сфере железнодорожного транзита. Однако, похоже, что на сегодня отсутствует четкая и всеобъемлющая стратегия.

Уровень износа железнодорожной инфраструктуры остается высоким. Обстановка в некоторых местах достаточно сложная. Следует запустить новые железнодорожные ветки Мойынты – Кызылжар и Дарбаза – Мактаарал, а также завершить модернизацию участков Алтынколь – Жетыген и Бейнеу – Мангистау. Необходимо в установленные сроки ввести в эксплуатацию линию Бахты – Аягоз.

Мы часто поднимаем эти вопросы, пришло время посмотреть на конкретные результаты. Сбавлять темпы недопустимо. Правительство поставило перед собой амбициозную задачу увеличить в текущему году объемы транзитных перевозок примерно на 65% – до 55 млн тонн. Руководитель компании «Қазақстан темір жолы» в своей информации ставит под сомнение предложенный план.

Причина не в нас, а в возможностях и планах сопредельных государств. Теперь предстоит определить эту проблему. Фонд «Самрук-Казына» и компания «Қазақстан темір жолы» должны принять все необходимые меры, в том числе завершить работу по цифровой трансформации.

С целью обеспечения прозрачности и равной поддержки грузоперевозчиков необходимо регламентировать и полностью оцифровать процесс предоставления грузовых вагонов национальным оператором железных дорог.

Задача, требующая незамедлительного решения – реформа тарифной политики в железнодорожной отрасли. До 1 сентября текущего года нужно принять окончательное решение по Концепции новой тарифной политики. Тарифная политика – это очень важная тема, краеугольный камень нашей транспортной стратегии.

Помимо железных дорог Правительству необходимо взять на особый контроль реализацию масштабных проектов по развитию автомобильных перевозок. Речь идет о дорогах Караганда – Жезказган, Центр – Запад, Актобе – Улгайсын, строительстве объездных дорог вокруг Кызылорды, Сарыагаша и Рудного.

Развитие автомобильных перевозок должно сопровождаться обеспечением безопасности и качества дорог. До нового года необходимо запустить цифровую платформу управления автотранспортными потоками с применением искусственного интеллекта.

Для обеспечения эффективного транзита грузов и пассажиров начата масштабная модернизация пунктов пропуска на наших границах. Девять пунктов уже введены в строй в прошлом году, еще 33 пункта будут реконструированы до конца следующего года. Однако не стоит забывать об их качестве.

Необходимо оптимизировать таможенные процедуры с помощью цифровых подходов и искусственного интеллекта без потери контроля. При этом необходимо провести соответствующую интеграцию с информационными системами сопредельных стран.

В Послании мною поручалось внедрить цифровую платформу управления перевозками Smart Cargo и систему таможенного оформления Keden. Они уже функционируют, но в пилотном режиме.

Надо ускорить их полноценный запуск с интеграцией всех ведомственных информационных систем для выстраивания единой интеллектуальной транспортной экосистемы.

В заключение хочу еще раз подчеркнуть: перед нами стоят масштабные и важные задачи. Надо действовать на опережение. Времени на раскачку нет. Необходимо принимать смелые и эффективные решения и оперативно их реализовать.

Говоря откровенно, рассматриваемые сегодня вопросы уже поднимались ранее, в частности, в Послании и на Национальном курултае. Мы прекрасно понимаем, что есть рассуждения, будто не cтоит рассчитывать на то, что члены Правительства или «эксперты» предложат способы быстро решить стоящие перед экономикой проблемы. Мы должны быть конкурентоспособной страной. Только это откроем нам путь к процветанию.

Ключевые приоритеты остаются неизменными – это повышение доходов и улучшение качества жизни населения. Правительство, центральные и местные исполнительные органы должны всецело осознавать свою ответственность.

Первостепенная задача Правительства – это оптимизация процесса принятия смелых и обоснованных решений. Нужно трудиться во благо страны и в интересах граждан. Каждое поручение должно исполняться своевременно и качественно. И самое важное: мы должны видеть реальные, ощутимые результаты, которые приносят пользу нашей стране.

Наша страница в Фейсбук! Подпишись!

Құрметті Үкімет мүшелері және жиынға қатысушылар!

Бәріңізге мәлім, Қазақстан өтпелі кезеңге аяқ басты. Біз ел тағдырына әсер ететін ауқымды өзгерістерді жүзеге асырып жатырмыз. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысында конституциялық реформаның маңызды тұстары туралы айтқанымды білесіздер. Қоғамда кеше ғана емес, жарты жылдан бері Конституцияға қатысты жан-жақты пікір алмасу жүріп жатыр. Барлық ұсынысты жүйелеп, саралау үшін 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссия құрылды. Бұл – ауқымы жағынан да, кәсіби деңгейі тұрғысынан алып қарасақ та, еліміз үшін теңдесі жоқ комиссия. Осы жолы Комиссия құрамында шетел мамандары жоқ.

Жалпы, былтыр қазан айынан бастап азаматтарға өз пікірін білдіруге толық мүмкіндік берілді. Сол уақыттан бері eGov және eOtinish мемлекеттік цифрлық платформалары арқылы бірнеше мың ұсыныс келіп түсті. Комиссия өтініштің бәрін мұқият қарап, қорытып, тиісті түзетулерді әзірледі. Конституциялық комиссияның жұмысы барынша ашық жүргізілді. Мұны айтып өту өте маңызды. Себебі еліміздегі реформалар бұрын-соңды ешқашан дәл осылай жан-жақты талқыланып, тікелей эфир арқылы жұртшылықтың назарына ұсынылмаған.

Біз «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» ретінде цифрлық платформаларды кеңінен қолдандық. Конституциялық реформаға байланысты азаматтармен байланыс желілері тиімді жұмыс істеді. Соның арқасында шын мәнінде жалпыұлттық ауқымдағы талқылау болды десек, дұрыс болар. Бұл – Әділетті Қазақстан құрылысының айқын көрінісі.

Осыған дейін Конституциялық комиссияның он отырысы өтті. Комиссия мүшелері түзетулердің аса көптігін ескере отырып, ортақ пайымға келді. «Ата заңға жекелеген өзгеріс енгізу жеткіліксіз, қазіргі жағдайда жаңа Конституция қабылдаған жөн» деген байлам жасады. Соған сәйкес қаңтар айында жаңа Конституцияның алғашқы нұсқасы жарияланды.

Бұл бастама қоғамның айрықша назарын аударды. Мен мұны өте жақсы үрдіс деп санаймын. Азаматтарымыз Конституция жобасының түрлі баптарын қызу талқылап жатыр. Қоғамның саяси мәдениеті және белсенділігі артып келеді. Бұл – менің саяси бағдарымда көрсетілген негізгі міндеттердің бірі.

Еліміз үшін «Әртүрлі көзқарас – біртұтас ұлт» және «плюрализмге – ашықпыз, экстремизмнен – қашықпыз» қағидаттары өте маңызды. Сол арқылы қоғамдық диалогтің дамуына, еліміздің үздіксіз алға басуына жол ашылады. Қазірдің өзінде бір нәрсені күмәнсіз айтуға болады: жұртшылық назарына мүлде жаңа құжат ұсынылып отыр. Бұл құжат мемлекетіміз дамудың даңғыл жолына түскенін, яғни сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілгенін көрсетеді.

Жаңа Конституция жобасына енген нормалар Қазақстанның саяси жүйесінің даму қисыны мен бірізділігін бекітеді. Ол, ең алдымен, «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасына негізделеді.

Соңғы жылдардағы саяси реформаларға кеңінен қарасақ, Қазақстан суперпрезиденттік билік формасынан түбегейлі бас тартып, беделді әрі ықпалды Парламенті бар президенттік республика үлгісіне көшкеніне көз жеткізуге болады.

Ұсынылып отырған өзгерістер – осы үдерістің заңды жалғасы. Соңғы жылдардағы саяси жаңғыртулар, соның ішінде 2022 жылғы конституциялық реформа мемлекетіміздің конституциялық негізін толық қайта құру қажет екенін көрсетеді.

Шын мәнінде, бұл – мемлекетті басқарудың жаңа жүйесін қалыптастыру деген сөз.

Ұсынылған түзетулер билік құзыреттерін қайта бөлуге, тежемелік және тепе-теңдік жүйесіндегі теңгерімді күшейтуге, ең бастысы, барлық саяси институттардың тиімділігі мен орнықтылығын жақсартуға мүмкіндік береді.

Жаңа Конституция жобасында «адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін» қағидаты айқындала түсті. Біз 2019 жылдан бері дәйекті түрде осы жолмен жүріп келеміз.

Түптеп келгенде, ұсынылып отырған өзгерістердің арқауы – бір. Бұл – адамдардың және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау. Бұл – жалаң сөз емес. Біз адам құқығының қорғалуына кепілдік беретін және оның нақты жолдары айқын көрсетілетін біртұтас жүйе қалыптастырамыз.

Мысалы, адвокаттардың ұсынысымен Ата Заң жобасына адвокатура туралы жеке бап қосылды. Жаңа Конституция жобасында білім беру жүйесіне баса мән беру арқылы мемлекеттің зайырлы сипаты да нақтылана түсті. Ал «Неке – еркек пен әйелдің ерікті және теңқұқылы бірлестігі, яғни одағы» деген тұжырым арқылы қоғамдағы дәстүрлі құндылықтарды сақтап қалу мақсаты көзделді. Конституция жобасында табиғатты қорғау мәселесіне де назар аударылды. Меніңше, бұл – өте маңызды нәрсе.

Түзетулердің ішіне тағы бір аса қажетті норманы енгізу керек деп санаймын. Қазіргі Конституцияда «Тұрғын үйге қол сұғуға болмайды. Сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол берілмейді» деген ереже бар. Осы ережені «тұрғын үйден мәжбүрлеп шығаруға» да сот шешімінсіз жол берілмейді деп толықтырған жөн.

Меніңше, бұл – жаңа Конституцияның сипатына толық сай келетін әлеуметтік норма. Конституциялық комиссия мүшелерінен осы ұсынысты қарауды сұраймын. Тұтастай алғанда, Негізгі Заң жобасында Қазақстанның қарқынды дамуына, ұлтымыздың ұйысуына қажетті іргелі қағидаттар мен құндылықтар толық қамтылған.

Әділетті Қазақстан, Заң мен тәртіп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары мүлтіксіз сақталатыны сияқты негізгі қағидаттар нақты көрсетілген. Білім, ғылым, инновациялар және мәдениет еліміздің теңдессіз басымдықтары ретінде айқындалды. Тәуелсіздігіміз, егемендігіміз және аумақтық тұтастығымыз мызғымас құндылықтар болып қала береді және еліміздің унитарлығы, жерінің тұтастығы мен басқару нысаны ешқашан өзгермейді деген аса маңызды сөздер бар. Ата Заңымызда бірлік пен келісімнің негіздері нығая түседі. Бас құжатта жауапты әрі жасампаз отаншылдық ұғымы нақты жазылады.

Бір сөзбен айтқанда, жаңа Конституция жобасын шын мәнінде озық, яғни түбегейлі жаңарған, әрбір тұсы сарапталған, сапалы жазылған мәтін деп атауға толық негіз бар. Онда конституциялық құрылысқа қатысты әлемдегі үздік тәжірибелер көрініс тапқан, адам құқықтары және ұлттық мүддеміз толық қорғалған.

Әрине, қазіргі Конституциямыздың мән-маңызын ешкім жоққа шығармайды. Соңғы 30 жылда жеткен барлық жетістігіміздің бастауында Ата Заңымыз тұрғаны сөзсіз. Бұл – тұңғыш Президент Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың табанды еңбегінің арқасы.

Дегенмен бұл құжат еліміз енді ғана еңсесін тіктей бастаған кезде қабылданғанын ескерген жөн. Онда Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңіндегі қиын күндердің ізі бар. Солай болуы да заңды.

Сол кезден бері еліміз адам танымастай өзгерді. Болашағымызға көбі күмәнмен қараса да, Қазақстан халықаралық беделі жоғары, мықты мемлекетке айналды. Қазір әлемдегі геосаяси, геоэкономикалық, технологиялық ахуал түбегейлі өзгеріп жатыр. Соңғы жылдары Қазақстан да көптеген өзгерісті бастан өткерді. Бұл өзгерістер ұлт санасына ықпал етті, тіпті, зор сілкініс әкелді десек, қате болмас. Сондықтан еліміздің мақсат-міндеттерін, құндылықтары мен қағидаттарын заман талабына сай, конституциялық деңгейде жаңғырту айрықша маңызды.

Жаңа Конституцияның жобасы жекелеген түзетулер енгізілген жоба емес. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – жаңа тарихи дәуірде мемлекеттің негіздерін түбегейлі қайта құру, қоғамдық сананы жаңғырту. Жаңа Конституцияның жобасына аса қажетті әрі озық нормалар енгізілген. Біз бәріміз бір ел болып ырыс-ынтымағымызды, береке-бірлігімізді сақтай отырып, эволюциялық, яғни табиғи жолмен дамып келеміз. Бұл – өте маңызды. Бұдан басқа жол жоқ.

Жаңа Конституция Қазақстанды тың қарқынмен өркендетуге, әр азаматтың әлеуетін арттыруға жол ашады деп сенемін. Қалай десек те, Ата Заңымызға қатысты түпкілікті шешім жалпыұлттық референдумда қабылданады.

Біздің басты мақсатымыз – қазіргі күрделі кезеңде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және халықаралық әлеуетін арттыру.

Сарапшылар әлем экономикасының өсімі баяулап, халықаралық сауда қарқыны әлсірейді деген болжам жасауда. Дамушы елдерге салынатын жаһандық инвестиция көлемі азайып барады. Қаржы саласы тоқырауға ұшырауы мүмкін. Бүгінде көптеген ел өз нарығын қорғау шараларын күшейтіп жатыр. Мемлекеттер арасында өзара тарифтік шектеу қою үрдісі белең алды. Жаһандану үдерісі кері сипат ала бастады. Мұның бәрі әлемдегі геосаяси ахуалды өзгертіп жатыр. Бірақ негізгі әрі шешуші оқиғалар әлі алда.

Дүние жүзінде мүлде жаңа үдерістер пайда болуда. Мемлекеттің тұрақты дамуы үшін біз осы өзгерістерге экономикалық және саяси тұрғыдан бейімделуіміз қажет. Бұл – аса маңызды міндеттің бірі.

Бұрынғы тәсілдер қазір тиімсіз болып қалғанын көріп отырмыз. Озық мемлекеттер әлем экономикасын дамытудың жаңа үлгісін әзірлеуге кірісіп кетті. Біз де бұл үдерістен шет қалмауымыз керек.

Ұлт мүддесін қорғау үшін экономиканы нығайтуға және дамытуға арналған нақты жоспар болуға тиіс. Дүние жүзіндегі экономикалық ахуалға қарамастан, былтыр экономикамыз 6,5 пайызға өсті. Біздің миссиямыз – айқын: экономикалық өсім жоғары сапаға ие болуы керек, яғни, ең алдымен, халықтың әл-ауқатын арттырып, тұрмысын жақсартуға тиіс. Басқаша айтсақ, ішкі жалпы өнім артқан сайын азаматтардың нақты табысы да көбеюі керек. Бұл – Үкіметтің алдында тұрған негізгі міндет.

Аталған мақсатқа жету үшін бізге бұған дейінгі өсімді қанағат тұтпайтын, қазіргі сын-қатерлерге жедел жауап беретін, басымдықтар егжей-тегжейлі ойластырылған экономикалық саясат қажет.

Басқаша айтқанда, бізге тұрақты өсім моделі керек. Оған сәйкес, мемлекет нарықтық экономиканың стратегиялық даму векторын нақты анықтап, қолда бар қаржы ресурстарын экономикалық өсім әкелетін басты салаларға бағыттауы қажет. Мұндай тәсіл ұлттық табысты азаматтарымызға анағұрлым тиімді әрі әділ бөлуге мүмкіндік береді.

Ашығын айтқанда, мен бұл жайында күнде ойланамын, мамандармен кеңесемін, арнайы экономикалық сараптамаларды оқимын. Экономикалық және қаржылық саясатты қайта жаңғырту бойынша ауқымды жұмыс күтіп тұр.

Үкіметтің таяу арадағы міндеті – өнімділікті арттыру, технологиялық жаңару және адами капиталды дамыту есебінен өсімді қамтамасыз ету, табысты ел игілігіне жұмсау.

Мұндай моделді тек инвестиция саясатын жандандыру, бизнестің мүддесін тұрақты қорғау арқылы құруға болады. Яғни бұл саясаттың түпкі нәтижесі халық табысын арттыру, экономикалық дербестікті нығайту болуға тиіс.

Үкіметтің алдында уақыт оздырмай шешетін бірқатар міндет бар. Атап айтқанда, тұрақты әрі қалыпты инфляция көрсеткішін және мемлекет қаржысының теңгерімділігін қамтамасыз ету, сондай-ақ былтырғы Жолдауымда жарияланған жаңа инвестициялық кезеңді толығымен жүзеге асыру.

Жаппай цифрландыру және жасанды интеллектіні енгізу көмекші қызмет атқарумен шектелмей, экономикалық дамудың басты арқауы болуы керек.

ЖИ негізінде цифрландырудың бірқатар басты міндеттерін орындау қажет. Бұл – еңбек өнімділігін арттыру, экономиканың экспортқа бағдарланған секторларын қалыптастыру, қосылған құны жоғары өнім шығару және Қазақстанды жаһандық цифрлық экономика тізбегіне кіріктіру.

Жаңа инвестициялық кезеңді іске асыру еліміздің индустрия, энергетика, көлік салаларындағы заманауи жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллектіні дамыту, бұл – ұран емес, бұл экономикалық идеологияның негізгі тірегі, тіпті ұлттық идеологиямыздың мызғымас тұғыры болуға тиіс. Осындай жауапты сәтте дұрыс, батыл әрі тиімді шешімдерді дер кезінде қабылдау өте маңызды. Шынайы өмірге түк қатысы жоқ «құрғақ» ұсыныстар беру, қысқасы, нәтижесі жоқ іспен айналысу мүлдем болмауы қажет.

Бүкіл мемлекеттік аппарат нақты нәтижеге жету үшін жұмыс істеуі керек және оның игілігін бүкіл қоғам көруге тиіс. Осы орайда, қазіргі таңдағы аса өзекті мәселелерге тоқталайын.

БІРІНШІ. Инфляцияны ойға қонымды, қалыпты деңгейге түсіру қажет. Оның шарықтап кетуіне жол бермеу керек.

Инфляцияның не себепті жоғары болып тұрғаны белгілі, кеселдің себебі анықталды. Енді осы мәселені шешу керек. Бірақ ұсынылатын шаралар елдің дамуына кері әсерін тигізбеуі қажет. Дәл осы тұста түрлі пікір айтылып жатыр.

Үкімет пен Ұлттық банкке бірлесіп нақты іс-қимыл алгоритмін әзірлеуді тапсырамын. Осы маңызды жұмысқа барлық мекеме өкілдері мен сарапшылар қатысуға тиіс. Тағы да қайталап айтамын: қолайсыз ахуалды шұғыл ретке келтіру қажет.

Биылдан бастап үш жыл қатарынан инфляцияны төмендету үшін нақты шаралар қабылдау керек. Бірлескен іс-қимыл бағдарламасын сапалы орындау айрықша маңызды. Мәселені шешудің орнына бос сөзді көбейтіп, қажетсіз «жол карталарын» әзірлеу – жауапкершіліктен қашу деген сөз. Алдын ала ескерту: ондай жағдайда қатаң шара қолданылады. Халықтың табысы артса ғана, нақты нәтижеге қол жеткіздік деп санауға болады.

ЕКІНШІ. Жаңа Салық кодексінің тиімді енгізілуін қамтамасыз ету керек.

Жаңа салық-бюджет саясаты теңгерімді сипат алып, экономиканы орнықты дамытуға, халықтың әл-ауқатын арттыруға бағдарлануы қажет.

Биыл күшіне енген Салық кодексі экономикадағы ашықтық пен тәртіпті күшейтуге ынталандырады. Қазірдің өзінде алғашқы оң нәтижелерін көріп отырмыз. Экономика министрлігінің мәліметіне сәйкес, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған жаңа салық режимі іске қосылғалы бері 180 мыңнан астам жаңа салық төлеуші заң аясында әрекет ете бастады.

Үкіметтің бағалауынша, салық реформасының нәтижесінде биыл бюджетке қосымша 4,4 триллион теңге түседі.

Жоспар, әлбетте, көңілге сенім ұялатады. Бірақ қайталап айтамын: белгіленген көрсеткіштерге шамадан тыс салық салу, бизнесті заңсыз немесе негізсіз қыспаққа алу есебінен жетуге болмайды.

Бюджетті тиімді салықтық әкімшілендіру арқылы толықтыруға болады деп ойлаймын. Сондықтан салық жүйесін жаппай цифрландыруға шұғыл кіріскен жөн.

Жазалаушы менталитеттен арылатын кез келді. Салық органдары мен салық төлеушілер арасында серіктестік және өзара сенім қағидаты орнығуға тиіс. Мемлекет пен бизнестің тиімді ықпалдастығын жолға қою керек. Мұндай серіктестік әділдікке, өзара тиімділікке, тіпті экономиканы дамытудың маңызын түсіну тұрғысынан алғанда жауапкершілікке құрылуға тиіс деп ойлаймын.

Бұл жөнінде жақында «Turkistan» газетіне берген сұхбатымда айттым. Үкіметтің кейбір мүшелерімен әңгімеден ұққаным, оны бәрі бірдей ықылас қойып оқымаған секілді. Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысындағы сөзімді де толық түсінбегендеріңіз байқалады. Интернет ұзақ мәтіндерді оқудан алыстатты. Оның үстіне мәтінді, кітаптар мен мақалаларды оқымай-ақ, мазмұнын тыңдай салатын мүмкіндік пайда болды. Бірақ бұл мемлекеттік қызметкерлерге жараспайтын әдет. Оқу керек. Әйтпесе, зейнет жасына жеткен кезде, ойлану қабілетінен айырылып қаласыздар. Бұл өте қауіпті. Сондықтан көп оқыңыздар.

Банктер, агрегаторлар мен маркетплейстер салықтық әкімшілендірудің әрекет ету аясына толықтай еніп, салық агенттері міндетін атқаруға тиіс.

Мемлекеттік кірістер комитетіне толық цифрлық режимде жұмыс істейтін «фискальдық деректер фабрикасына» айналу міндеті жүктелді. Бүкіл мәселені шешудің жалғыз дұрыс жолы – осы.

2027 жылдың соңына дейін салық және кеден жүйесін басқарудың цифрлық тәсілін енгізу қажет. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет.

Сонымен қатар Ұлттық тауарлар каталогы мен Отандық тауар өндірушілері реестрін жедел іске қосып, тауарларды цифрлық таңбалау жүйесін кеңейткен жөн. Бірақ тауар таңбалауды жоспарланған өндіріске зиянын тигізбей жасау керек. Министрліктер қабылдаған жаңа ережелер мен шешімдер шетелдік және отандық компаниялардың қызметіне кері әсер етпеуге тиіс. Мұндай жайт еліміздегі инвестициялық климатты нашарлатады. Отандық және шетелдік компаниялар бұл мәселеге алаңдаушылық білдіріп, маған хат жазып жатыр.

Фискалдық саясаттың тиімділігіне, ең алдымен, бюджетті ретке келтіріп, қаржы тәртібін қатаң сақтау арқылы қол жеткізуге болады.

Мемлекеттің тиімсіз шығындарын барынша қысқарту үшін қолданыстағы бюджет бағдарламаларын бастан-аяқ қайта қарау қажет. Біз бұл жайында бұған дейін айтқан болатынбыз, тағы қайталауға тура келіп тұр. Бұл – өте маңызды міндет. Мұны орындауды созбалаңға салмаңыздар. Бұл істе Қаржы және Экономика министрліктері қатаңдық пен табандылық, кәсібилік танытуы керек. Басымдықтардың қайсысы бірінші, қайсысы кейін екенін нақты белгілеп алу қажет.

Бюджет қаржысын игерудің қазіргі критерийінен бас тартып, мемлекеттік инвестицияның тиімділігін басқаруды күшейткеніміз дұрыс. Бұл – маңызды міндет. Жалпы, бюджетті асығыс игеру дұрыс емес. Мұны кім шығарып жүр? Жылдың соңында бюджетті игеру керек деген жарыс басталады. Басқаша айтсақ, бұл қаржыны оңды-солды шашу деген сөз. Жұмыс тәртібін қайта қараңыздар. Өйткені қазір заман басқа.

Үкімет пен әкімдер бюджеттің игерілмей қалуынан қауіптеніп, жобаларға қаржы бөлу тәжірибесін доғаратын кез келді. Ең сорақысы, мұндай шешімдер субъективті түрде қабылданып, қаржы таңдаулыларға ғана беріледі. Тоқетері, әркім өз білгенін жасағанды қою керек.

Енді мұндайды мемлекет мүддесіне қасақана қарсы әрекет ету деп қарастырамыз.

Бюджет қаржысы азаматтарымызға нақты пайда әкелетін және ұлттық экономиканың дамуына септігін тигізетін жобаларға берілуге тиіс.

Үкіметке биыл 1 мамырға дейін бюджет бағдарламаларына ревизия жүргізіп, мемлекет есебінен қаржыландырылатын жобаларды іріктеу механизмін жетілдіру тапсырылады. Бұл квазимемлекеттік секторға да қатысты.

Мен Жолдауда бұл мәселе туралы айттым: бюджеттік шығындардың ашықтығын қамтамасыз ету үшін, яғни қаржының қайда, қалай және не үшін жұмсалып жатқаны айқын болуы үшін цифрлық теңгені белсенді пайдалану қажет.

Қазіргі таңда бұл тәсіл мемлекеттік сатып алу жүйесінде, субсидиялау кезінде, сондай-ақ Ұлттық қордан ірі жобаларға қаражат бөлу барысында тиімді қолданылып жүр. Бұл құралды басқа да салаларға енгізіп, аясын кеңейту керек.

Тағы бір маңызды мәселе. Аймақтардағы бюджеттік жоспарлауды сапалы жүргізуге баса мән беру қажет. Өздеріңізге мәлім, соңғы жылдары аймақтардың кіріс қоры айтарлықтай артты, бірқатар салық пен төлем түрлері республикалық деңгейден аймаққа берілді. Соның салдарынан жеткілікті қаржы бөлмей, жергілікті бюджетке қосымша шығындарды артып қою жағдайлары жиілеп кетті. Мұндай тәжірибе бюджетаралық қатынастардың қисынына қайшы әрі қабылданып жатқан шешімдерге сенімді жоғалтады. Сондықтан жергілікті атқарушы органдарға берілетін қаржы ресурстары мен олардың міндеттемелері бір-бірімен мөлшерлес болуын ескеру өте маңызды. Егер біліктеріңіз жетсе, мұны орындау аса қиын емес.

Қазақстан – бір орталықтан басқарылатын унитарлы, біртұтас ел. Сол себепті еліміздің әлеуетін нығайтуды, халқымыздың әл-ауқатын арттыруды басты мақсат етіп, ақыл-парасатпен, бір қолдың саласындай жұмылып жұмыс істеу қажет.

Жаңа Бюджет кодексінде бюджетаралық қатынастар нақтылық және барлық бюджет деңгейіндегі жауапкершілік тұрғысынан қайта қаралды. Енді осы нормалар өңірлерде іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін байқап көру керек. Егер қолданыстағы құралдар тиімсіз екенін көрсетсе, оны түзету қажет. Түптің түбінде, бұл киелі кітап емес қой. Мұнда ешқандай күмән жоқ. Шешімді тез әрі батыл қабылдау қажет. Уақыттың талабы сондай.

Жаңа ережелер өңірлердің қаржылық дербестігіне тұсау болмауға тиіс. Ең бастысы, олардың кіріс көздерін ұлғайтуға деген ынта-жігеріне кері әсер етпеуі керек. Мұның маңызы зор. Егер өңірлердің кіріс базасын ұлғайтуға кедергі келтірсек, оның салдары қиынға соғады. Осыны да ойлаңыздар.

Үкімет аймақтардың қаржылық орнықтылығын нығайту шараларын қабылдауға міндетті. Бұл – стратегиялық сипаты бар мақсат. Басқарудың түрлі деңгейі арасындағы жауапкершілікке салғырт қарауға болмайды.

Менің тапсырмаммен былтыр 2030 жылға дейін аймақтарды дамытуға арналған тұжырымдама бекітілді. Басты мақсат – өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті азайтып, халықтың әл-ауқатын арттыру.

Өткен жылғы даму қорытындысы туралы айтар болсақ, аймақтардың экономикасы тұрақты өсіп-өркендеп келеді. Бірақ шешімін таппаған мәселелер бар. Аймақтардың инфрақұрылыммен қамтылу деңгейі орташа есеппен алғанда – 64,1 пайыз. Бұл көрсеткіш әр өңірде әртүрлі, айтарлықтай алшақтық бар.

Қажетті инфрақұрылымның болмауы облыстардың дамуына және халықтың тұрмыс сапасына кері әсерін тигізіп отыр. Әсіресе, жаңадан құрылған Абай және Ұлытау облыстарында инфрақұрылым жеткіліксіз. Алматы облысында да ахуал мәз емес. Бұл аймақтардың дамуына айрықша назар аудару қажет.

Аймақ басшылары экономиканы әртараптандыруға және азаматтардың табысын арттыруға баса мән беруге тиіс. Инфляцияны төмендету үшін тиімді шаралар қабылдап, сапалы инвестиция тартуы керек, шағын және орта бизнесті дамыту арқылы жаңа жұмыс орындарын ашуы қажет.

ҮШІНШІ. Цифрлық мемлекет құру мәселесіне айрықша көңіл бөлу керек. Бұл Қазақстанның болашағына тікелей әсер етеді.

Жаңа ғана бұл саланың еліміз үшін стратегиялық маңызы туралы айтып кеттім, баршаға түсінікті деп ойлаймын. Сондықтан жұмысқа селқос қарап, жайбарақат жүруге болмайды. Әйтпесе, қолдағы мүмкіндіктен айырылып қаламыз.

Цифрлық тәсілдер арқылы артық шығынды қысқартып, әкімшілік кедергілерді еңсере аламыз. Басқару ісіндегі тиімсіз шешімдерді барынша азайтуға болады.

Жасанды интеллектіні толыққанды енгізу бүкіл цифрландыру саясатының өзегі болуға тиіс. Жасанды интеллектіге негізделген аса маңызды цифрлық жобаларды жүзеге асыру мәселесін айрықша назарда ұстау керек. Үкімет мұндай жобаларды толық әрі уақтылы қаржыландыру үшін негізгі басымдықтарды нақты белгілеп алуы қажет.

Әйтпесе, ауқымды жоспардың бәрі қағаз жүзінде қалып қояды. Алдымызда айқын бағдар болмаса, қандай стратегиямен де мақсатқа жету оңай болмайды.

Сонымен қатар тағы бір кемшілік көзге анық көрінеді. Үкімет мүшелері мен әкімдер өздеріне сеніп тапсырылған салалар мен облыстардағы барлық олқылықты цифрландыруға «жаба салады». «Жаппай цифрландыру енгізілсе, Сіз көрсеткен олқылықтар мен кемшіліктер өздігінен жойылады» дейді. Бұл арада не айтуға болады? Адамдар өзін қорғаудың, басын арашалап алудың небір құйтырқы әдісін табады.

Тағы бір маңызды мәселе. Сапалы цифрлық даму үдерісін жеке сектормен тығыз байланыста қараған жөн. Үкімет бизнес саласына цифрлық тәсілдерді белсенді түрде енгізуге мүмкіндік беретін арнайы қолдау шараларын әзірлеуге тиіс.

Қазір мемлекет көрсететін қызметтерді цифрландыру, мемлекеттік базаларды өзара кіріктіру жұмысы жүріп жатыр. Бірақ мұның бәрі мәліметтерді басқару ісінің сапасын жақсарта алмай отыр. Әзірге оң өзгерістер көрінбейді.

Бірыңғай стандарт енгізіп, мәліметтерді мемлекеттің стратегиялық ресурсы ретінде басқаруға көшу өте маңызды.

Үкіметке Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігімен, сондай-ақ Ұлттық банкпен бірлесіп жыл соңына дейін мемлекеттік мәліметтерді басқарудың біртұтас жүйесін құруды тапсырамын.

Соңғы кезде мемлекеттік цифрлық жүйелердің жұмысынан ақау шығып жүр. Бұл қазіргі ІТ-тәсілдердің технологиялық жағынан ескіргенін және басқару сапасының төмендігін көрсетеді. Мұндай олқылықтар мемлекеттің бизнес өкілдерімен және азаматтармен қарым-қатынасына кері әсерін тигізеді. Сондай-ақ тиімді цифрлық орта қалыптастыру жұмысын тежейді.

Цифрлық өзгерістің бәрі QazTech платформасының негізінде жасалуға тиіс. Бүгін бұл мәселені біраз талқыладық.

Үкіметке бірыңғай цифрлық платформаға көшуге тура келеді. Бұл – маңызды міндет. Бұған дейін ведомстволардың бәрі цифрландырумен ешқандай бақылаусыз, өз бетінше айналысып келді. Бұл техникалық проблемаларды көбейтіп қоймай, қазына қаржысын оңды-солды шашуға әкеп соқты.

Бас прокуратурада өткен жиында Үкімет мүшелері шашыраңқы жүйелердің басын біріктіруге қанша қаржы қажет екенін жария етті. Басын ашып айтайын, мұндай ақша жұмсалуы мүмкін емес. Ел аузында жүрген бір құрылысшы-шенеунік айтқандай, ақшасы болса, ғимаратты ақымақ та салады, ал осы міндетті қаржысыз шешуге шеберлік қажет. Ал шеберліктеріңізді көрсетіңіздер. Үкімет бюджеттен қыруар қаражат шығындамай, тапсырманы орындаудың жоспарын ұсынуға тиіс. Проблеманы қолдан жасап, оны шешу үшін мемлекеттен ауқымды инвестиция бөлеміз. Бұлай болмайды.

Цифрлық трансформация кезеңінде, ең алдымен, жеке адамның мүддесіне нұқсан келуі мүмкін. Сондықтан дербес деректердің сенімді қорғалуын қамтамасыз етуге айрықша назар аудару керек. Дербес деректердің тарап кетуі, онлайн-алаяқтық, жасанды интеллектіні қылмыс құралы ретінде пайдалану – мұның бәрі біздің елде де, шетелде де қалыпты жағдайға айналды.

Біз Қаржылық мониторинг агенттігі мен басқа да құқық қорғау органдарын жұмылдырып, киберқылмыспен және алаяқтықпен күресу үшін нақты шаралар қабылдап жатырмыз. Ұлттық антифрод-орталығы 90 мың азаматты алаяқтардың арбауынан сақтап қалды.

Үкіметке тиісті мекемелермен бірге киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету және азаматтардың деректерін қорғау мәселесін кешенді түрде мұқият саралап, қарауды тапсырамын. Бұдан бөлек, жақында Ұлттық құрылтайда атап өткенімдей, цифрлық дербес деректерді қорғау мәселесі конституциялық деңгейде бекітіліп, айқындалуы керек.

Әлеуметтік саланы цифрландыру мәселесі де өте маңызды. Былтыр республикалық бюджеттің 40 пайызға жуығы осы салаға бөлінді. Бірақ бұл қаражат қаншалықты тиімді жұмсалды деген орынды сұрақ туындайды. Сондықтан Үкімет үй шаруашылықтарының әлеуметтік цифрлық профилін қалыптастыруға тиіс. Сонда әлеуметтік көмек те шын мәнінде көмекке мұқтаж адамдарға беріледі.

Қаржылай төлемақыдан бастап, азық-түлік, дәрі-дәрмек, баспана немесе білім алуға берілетін ваучерлерге дейінгі қолдаудың барлық түрі банк және төлем инфрақұрылымымен тығыз байланысқан «Әлеуметтік әмиян» арқылы берілуге тиіс.

Үкімет әкімдіктермен бірге осы тәжірибені барлық жерде кеңінен қолдануы керек. Сондай-ақ бұл тәсілді жыл соңына дейін тездетіп іске қосуы қажет.

Менің байқауымша, Үкімет отандық Aitu мессенджеріне тиісті деңгейде көңіл бөлмей отыр. Тіпті оны мемлекеттік қызметкерлер де пайдаланбайды.

EGov AI деп аталатын әмбебап жасанды интеллект-көмекшісін (ассистентін) әзірлеу керек. Барлық азаматқа қолжетімді болатын осы жүйе біртіндеп Халыққа қызмет көрсету орталықтарының орнын басады.

Әлеуметтік қолдау шараларын басқаратын инфрақұрылымды, яғни Бірыңғай цифрлық әлеуметтік қорғау платформасын нақты айқындап алу қажет.

Білім саласында бірқатар жүйелік проблемалар бар екенін Ұлттық құрылтай отырысында айттым. Олар жекеменшік білім беру ұйымдарын қолдауға да, мемлекеттің мектептер мен жоғары оқу орындарын қаржыландыру тетіктеріне де қатысты.

Білім саласындағы «экономизация», яғни қаржыны текке шашпай, жүйелі жұмсау үдерісін жалғастырған жөн. Бұл ретте балабақшадан бастап университеттерге дейінгі барлық деңгейде мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін түбегейлі арттыруға баса мән беру қажет. Жаңа деректер анықталғаннан кейін бұл маңызды міндетке айналды.

Маман даярлау ісі экономиканың нақты секторларында жасанды интеллекті мен жаңа технологияларды игеру қарқынына ілесе алмай отыр. Оқу бағдарламалары мен стандарттары жаңарып үлгергенше, мамандықтар өзгеріп кетіп жатыр. Демек жай ғана IT-мамандардың санын көбейту және жалпы цифрлық дағдыларды үйрету жеткіліксіз.

Елімізге жасанды интеллектіні кез келген салада қолдана білетін кәсіби мамандар қажет. Олар нақты жұмыс орындарындағы еңбек өнімділігін арттырады.

Осыған орай Үкіметке жетекші компаниялармен бірлесіп, мемлекет пен жеке серіктестік негізінде Ұлттық мамандықтар трансформациясы орталығын құруды тапсырамын. Ол орталықты мемлекеттік емес компаниялардың консорциумы басқарғаны дұрыс. Өйткені бизнес тезірек бейімделеді әрі нарық талаптарын жақсы біледі.

Өз кезегінде, Үкімет ережелерді айқындап, ашықтық пен сұранысты қамтамасыз етуге, тиімді шешімдерді жаппай таратуға көмектесе алады.

Денсаулық сақтау саласында жеке-жеке жұмыс істейтін 30-дан астам ақпараттық жүйе бар. Аталған жүйелерді бір-біріне толыққанды байланыстыруды бұған дейін қанша талап етсек те, сол күйі жасалмады. Бюджет қаржысын жымқырудың басты себептерінің бірі – осы.

Салалық министрлердің көз алдында бұрын-соңды болмаған ауқымдағы алаяқтық істер жасалғаны таңғалдырады. Оның үстіне бұл әлеуметтік салада орын алып жатыр. Бас прокуратура мен басқа да өкілетті органдар қылмыстың қашан жасалғанына, оны кімдердің жасырғанына қарамастан, істі егжей-тегжейлі тексеріп, ақиқатты анықтауға міндетті. Тергеу процесін өз бақылауымда ұстаймын.

Үкіметке 1 желтоқсанға дейін Бірыңғай мемлекеттік медициналық ақпараттық жүйе құру жұмысын аяқтауды тапсырамын. Бұл барлық үдеріске бақылау жасап, басынан аяғына дейін қадағалап отыратын жүйе болуға тиіс.

Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің де барынша ашық болуын қамтамасыз ету керек. Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорында жалған құжат толтырып, деректерді бұрмалайтын қитұрқы жолдар бар екені анықталды. Мен Ұлттық құрылтайдың отырысында осы мәселеге арнайы тоқталдым.

Тағы да айтамын. Бас прокуратура және тиісті құқық қорғау мекемелері барлық жымқыру әрекеттеріне қатысы бар адамдарды заң тұрғысынан жауапқа тартуы қажет.

Білім саласында да неше түрлі алаяқтық әрекеттер бар болып шықты. Заңды бұзған азаматтарды міндетті түрде жазаға тарту керек.

Үкіметке жыл соңына дейін Қордың жұмысын толық цифрландыруды тапсырамын. Сонда ғана жұмыс ашық жүргізіледі, ал қаржы тиімді жұмсалады.

Басқа маңызды мәселе. Электр қуаты тұрақты әрі жеткілікті көлемде өндірілмесе, жасанды интеллектіні енгізу және жаппай цифрландыруды жүзеге асыру мүмкін болмайтыны анық. Бұл мәселе жөнінде мен Ұлттық құрылтай отырысында пікірімді анық айтып кеттім.

Еліміз электр энергиясының ішкі тапшылығын жою үшін оны жыл сайын импорттауға мәжбүр. Былтыр 3,7 миллиард киловатт-сағат энергияны сырттан алдық. Қуат көздері мен электр желілерінің әбден ескіруі де бұл саладағы ахуалды ушықтырып тұр.

Өткен үш жылда «Тарифті инвестицияға айырбастау» бағдарламасы аясында энергетика саласына 1 триллион теңгеден астам қаржы салынды. Бұл қаражаттың негізгі бөлігі, яғни, 900 миллиард теңгеден астам қаржы жөндеу жұмыстарына жұмсалды.

Жаңа қуат көздерін іске қосуға 140 миллиард теңге ғана бөлінген. Бұл ұзақ уақыт бойы тұрақты энергожүйені қамтамасыз етуге жетпейтіні анық. Электр қуаты жеткіліксіз болса, еліміз ойдағыдай дами алмайды. Осы маңызды мәселені ескермей жоспар құру – еш қисынға келмейтін шаруа.

Энергетика министрлігінің бұрынғы басшылары тек мұнаймен шұғылданған сияқты, электр қуаты өндірісі екінші қатарда назардан тыс қалды. Енді бұл олқылықты тез арада түзетуіміз қажет.

Қазіргі кезде Қазақстанда 123 миллиард киловатт-сағат электр энергиясы өндіріледі. Бұл еліміз үшін мүлдем жеткіліксіз.

Үкімет 2029 жылдың соңына дейін 13,3 гигаваттық жаңа қуат көздерін іске қосамыз деп жоспарлап отыр. Оның 5,9 гигаваты жаңартылатын қуат көздерінен алынбақ. Сондай-ақ Үкімет келесі жылы электр қуатына деген сұранысты толық өтеуді көздеп отыр. Тіпті, 1,3 миллиард киловатт-сағат қуатты артық өндіре аламыз деген болжам бар. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін міндеттеменің бәрі уақтылы орындалып, жеткілікті қаражат бөлінуге тиіс.

Сонымен қатар бізде қуат көздерін іске қосу мерзімін қайта-қайта кейінге қалдыру әдетке айналды. Мысалы, Алматыдағы 2-ші және 3-ші жылу электр орталығын жаңғырту мерзімі бірнеше рет шегерілді. Жұмыс әлі күнге дейін жүргізіліп жатыр. Сондықтан Үкімет жоспарланған қуат көздерінің толық іске қосылуын қамтамасыз етуге тиіс. Бұдан былай соза беруге болмайды.

Менің ойымша, мәселе – нағыз энергетика мамандарының болмауында. Энергетика саласындағы мәселелермен «алып бара жатқан не бар дейсің?» деп, «азды-кем білімі бар, бірақ өзіне деген сенімі мол» кез келген адам айналысатын болды.

Мен Ұлттық құрылтай отырысында Үкіметке екі айдың ішінде «таза» көмір өндірісі бойынша Ұлттық жоба әзірлеуді тапсырдым. Осы бағытта Қытайдың тәжірибесін ерекше атап көрсетуге болады. Олар «таза көмірден» жалпы көлемі 55 гигаватт болатын 85 энергетикалық блок салу жұмысын бастап кетті. Бұл – әлем бойынша көмірден алынатын энергия көздерінің 90 пайызы деген сөз.

Бір сөзбен, көршілес ел шын мәнінде тиімді, яғни энергетикалық қауіпсіздік және экономикалық өсім тұрғысынан пайдалы шешім қабылдап отыр. АҚШ та көмір игеру және оны пайдалану саясатына көшетін болды.

Жалпы, ұлттық электр желісінің сенімді жұмыс істеуіне баса назар аудару қажет.

Үкіметке келесі жылдың соңына дейін Оңтүстіктегі электр желілерін дамыту жобаларын жүзеге асыру тапсырылады. Сондай-ақ Батыстағы қуат жүйесін еліміздің бірыңғай ұлттық энергия жүйесімен біріктіруге тиіс.

Заманауи цифрлық тәсілдерді енгізбесек, электр қуатын үнемдеу қиын, энергия жүйесінің үздіксіз жұмыс істеуі екіталай. Осы салада жасанды интеллект көмегімен онлайн-мониторинг жүргізуді жедел қолға алған жөн.

ТӨРТІНШІ мәселе. Біз толыққанды жаңа инвестициялық кезеңді бастауымыз керек. Бұл – стратегиялық маңызы бар міндет.

Жалпы, қазір елдегі инвестициялық ахуал жақсы деп айтуға болады. 2022 жылдан бері жинақталған тікелей инвестиция көлемі 84 миллиард доллардан асты. Негізгі капиталға салынған инвестиция шамамен 50 пайызға артты.

Бірақ былтыр елімізге тартылған тікелей инвестицияның көлемі өссе де, оның қарқыны әлі де баяу болып тұр.

Мемлекет жеке капитал рөлін өзіне алудан бас тартуы қажет. Жеке капитал тартуға қолайлы жағдай жасау үшін біраз еңбектену қажет. Ал қаржыны қазынадан алып, оны инвестиция деп көрсете салу әлдеқайда оңай. Ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүрмей, нарықтық экономика қағидаттарына бағыну қажет.

Бізге жаңа әрі сапалы инвестиция тартуға арналған біртұтас стратегия қажет. Бұл стратегияда, ең алдымен, жоғары технологиясы бар заманауи өндірістер ашуға басымдық берілуге тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, жеке бизнес айрықша рөл атқарады. Кәсіпкерлер экономикамызға сапалы инвестиция салу арқылы жұмыс орындарын ашады, жұрттың табысын арттыруға үлес қосады.

Біз «Бәйтеректі» инвестициялық холдинг ретінде қайта құрдық. Мұндай қадамның нақты себебі болды. Холдинг нарықтық экономикаға серпін беруде, бірақ бұл қадам жеке бастамаларды шектемеуге тиіс.

«Самұрық-Қазына» қорына да дәл осындай талап қойылады. «Самұрық-Қазына» қоры және бірқатар ұлттық компания басшыларымен қатаң әңгіме болды. Компаниялардың құрылымын түбегейлі қайта қарап, жаңа заманға бейімдеу керек. Менің ойымша, қосшыдан басшы көп. Басшылық құрамы ел айтып жүргендей «Сол жағалаудың» адамдарына толып қалған. Олардың жұмысқа көміліп жатқан ештеңесі жоқ. Кейде не істерін білмей, әлеуметтік желілерде әркіммен пікір таластырып отырады. Бұл түбі жақсылыққа апармайды.

Инфляция деңгейі тұрақталып, төмендегеннен кейін нарық қағидаттарын күшейту керек болады. Даму институттары бизнеспен және қаржы секторымен тиімді қарым-қатынас орнатуы қажет. Бұл қатынас бәсекелестікке емес, өзара серіктестікке негізделуі керек.

Елімізде инвесторлардың қызығушылығын арттыратын салалар көп. Осы салаларды дамыту үшін мемлекет пен бизнес арасында сындарлы ынтымақтастық болуға тиіс. Әсіресе, сирек кездесетін металдар, мұнай-газ химиясы, цифрлық инфрақұрылым, жаңартылатын энергия көздері, көлік және агроөңдеу салаларына баса мән берген жөн.

Мысалы, қазір технологиялар қарқынды дамып жатқан кезде аса қажетті материалдарға, яғни, сирек металдарға сұраныс күрт артып келеді. Қазақстанда мұндай жобаларды жүзеге асыруға Батыс елдері және басқа да дамыған мемлекеттердің инвесторлары зор қызығушылық танытып отыр. Бұл – Қазақстанның жаһандық бәсекедегі артықшылығы. Осы артықшылықты тиімді пайдалануымыз керек, оны ел игілігіне жарату қажет.

Бірақ ашығын айтуымыз керек, инвесторлармен жұмыстың қазіргі тәсілдері сапалы инвестиция тартуға кедергі келтіріп отыр. Қағазбастылық әлі көп, бір міндет бірнеше органға қатар жүктелген. Мен былтырғы Жолдауымда бұл мәселеге арнайы тоқталдым. Осындай тиімсіз жұмысты доғару қажет. Мекемелер арасында біртұтас әрі өзара келісілген байланыс жүйесін қалыптастыру керек.

Бір сөзбен, шешім қабылдау және үйлестіру жұмысы бір жерден жүзеге асырылуға тиіс. Шешім қабылдау үдерісін созуға болмайды, оны тездету керек. Инвестициялық штаб Роман Склярдың арқасында өз жұмысын жалпы тиімді атқарып отыр.

Көп нәрсе бірінші басшыға байланысты. Олар инвестициялық жобалардың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Жоба іске қосылғаннан кейін де инвесторға қолдау көрсете беру керек. Жұмыс барысына үнемі мониторинг жүргізіп, әкімшілік кедергілерге жол бермеу қажет.

Мен инвестициялар мәселесімен айналысатын арнайы көмекшіні тағайындадым. Шетелдік немесе отандық инвесторлардың сұрақтары болса, Мұрат Нұртілеуге «Focal point» ретінде шағымдануға болады.

Ал халықаралық қаржы институттарымен Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің төрағасы – Президенттің кеңесшісі Әсет Ерғалиев байланыста болады.

Инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін маңызды тәсілдің бірі – ұзақ мерзімге арналған офтейк-келісімшарттар жасау. Бірақ қазір елімізде мұндай келісімшарт жасаудың бірыңғай әрі түсінікті ережесі жоқ. Оның үстіне, мемлекеттік органдар селқостық танытуда. Соның салдарынан стратегиялық маңызы бар бірқатар инвестициялық жоба іске аспай жатыр.

Үкімет пен Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігіне осы мәселені шешу үшін тиімді шаралар қабылдауды тапсырамын.

Мен Жолдауда арнайы экономикалық аймақтардың әлеуетін толық пайдалану қажеттігі туралы айттым. Қытайда және Вьетнамда мұндай аймақтар экономиканың қозғаушы күші саналады. Ал біздің елдегі арнайы экономикалық аймақтардың тиімділігі әлі күнге дейін төмен. Бұл мекемелер экономиканың құрылымын өзгертуге қауқарсыз.

Ширек ғасырға жуық уақыттан бері арнайы экономикалық аймақтардың ішкі жалпы өнімге қосқан үлесі 1 пайыздан сәл ғана асады. Оның 0,3 пайызы – экспортқа, 0,9 пайызы шетел инвестициясына тиесілі. Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі жұмыс тәсілі мүлде жарамсыз деуге болады. Олар инвестиция тартатын алаң болуға тиіс. Жаңа нормалар, құралдар, сервистік шешімдер сол жерде сынақтан өтіп, одан әрі кең таралуы қажет. Арнайы экономикалық аймақтардың қазіргі инфрақұрылымын дамытуға үш жыл ішінде бір триллион теңге займ қаражатын жұмсау ұсынылып отыр. Алдымен олардың даму моделін қайта құру керек деп санаймын. Онсыз мұндай ауқымды инвестиция жүйедегі қордаланған мәселелерді шеше алмайды.

Түптеп келгенде, егер нақты нәтижеге жетемін деген ниет болса, бұл мәселені Түркістан облысының бұрынғы әкімі Дархан Сатыбалды сияқты қолда бар қаржымен де шешуге болады. Астанада да жақсы тәжірибе бар.

Үкімет үш айдың ішінде арнайы экономикалық аймақтарды дамытудың жаңа үлгісін бекітуі керек.

Менің шетелге сапарларым және инвесторлармен кездесулерім барысында қол жеткізілген келісімдердің орындалуына баса мән беру қажет. Коммерциялық келісімдердің жалпы құны былтырдың өзінде шамамен 75 миллиард доллар болды. Жұмысты созбалаңға салу және қол қойылған келісімдерді орындамау деген мәселе болмауға тиіс. Бұл жұмысты орындауға Президент Әкімшілігі де жауапты.

Ашығын айту керек, бізде мынадай жағымсыз үрдіс пайда болды: жоғары басшылық деңгейіндегі келіссөздердің алдында өте белсенді жұмыс жүргізіледі, ал кейін тым-тырыс болып қалады.

Мекемелер арасындағы бітпейтін өзара келісу әрекетін доғару керек. Үкімет мейлінше дербес болуды сұрады, дербестік берілді, енді іс жүзінде соны дұрыс қолдануы керек. Қол қойылған әрбір құжат алдын ала сапалы түрде дайындалып, орындалу мерзімдері нақты айқындалуы қажет. Жұмыстың нәтижесі үшін бірінші басшыларға жеке жауапкершілік жүктеледі.

Мемлекет инвесторлар алдындағы міндеттемелерін толық орындауы керек. Елге сенім, іскерлік бедел осылай қалыптасады.

Үкімет Қазақстанның инвестициялық әлеуетін көтеруге, бәсекелік артықшылықтарын дамытуға баса мән бергені жөн.

Мемлекет пен жеке серіктестік – экономикаға инвестицияның келуін ынталандыратын маңызды құралдың бірі. Бұл тетікті оңтайлы пайдалана алсақ, инвестициялық тәуекелді мемлекет пен бизнес арасында тиімді бөлуге мүмкіндік туады.

Бірақ еліміздегі мемлекет пен жеке серіктестік әлеуеті дұрыс игерілмей отыр. Инфрақұрылымдық жобалардың көбі бұрынғыдай тікелей бюджет қаржысына тәуелді. Жеке капитал, банк секторы және халықаралық қаржы ұйымдары оған айтарлықтай атсалыспайды.

Бюджеттің мүмкіндігі шектеулі. Сондықтан мұндай тәсіл көптеген инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға бөгет болып отыр. Әлбетте, кез келген қаржы құралы сияқты мемлекет пен жеке серіктестіктің де өз құны бар. Алайда, ол өзін-өзі ақтаса, Үкімет аталған механизмді белсенді қолданғаны жөн. Қажет болса, заңнамаға да тиісті өзгеріс енгізуге болады.

Жедел даму жолына түскен Алатау қаласы жаңа инвестициялық кезеңнің негізгі жобасы болуға тиіс. Бұл – Smart City қағидатына сәйкес барлық салаға озық инновациялар енгізу, жасанды интеллекті мен цифрлық технологияны қолдану деген сөз. Онда капитал тарту үшін теңдесі жоқ жағдай жасалып, жаңа, батыл шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін үздік реттеу режимін қалыптастыру қажет.

Осы маңызды мәселе бойынша менің тапсырмаммен Конституциялық заң әзірленіп, Парламенттің қарауына ұсынылды.

Маған Ұлттық банк пен Қаржылық мониторинг агенттігі бұған қарсылық танытқаны туралы баяндалды. Бұл Конституциялық заң қабылдауға мүмкіндік бермейді. Алайда менің төрағалығыммен өткен жиында мұндай пікір айтылмаған еді. Ойларыңызды сол кезде неге айтпадыңыздар? Егер сіздерде қандайда бір қауіп не қарсылық болса, маған қағаз жүзінде ұсыныс беріңіздер. Жұмысты алға ілгерілету үшін тиісті тапсырма беремін. Бірақ, менің ойымша, бұл шындыққа жанаспайтын бос әңгіме секілді. Мен жауапкершілік алудан қашпаймын, ал сіздер түрлі конференцияларда ділмәрсіп, сөз сөйлеп жүре беріңіздер. Қазір қорқыныштан қалтырап отыратын емес, нақты жұмыс істейтін заман.

Бұл – еліміз үшін бірегей жоба. Сондықтан Үкімет оның басы артық бюрократиясыз, кідіріссіз әрі сапалы дамуын қамтамасыз етуі керек. Шэньчжэнь секілді қалаларды баршаңыз көрдіңіздер. Мен бұл қалаға 1988 жылы алғаш рет барған болатынмын. Ол кезде балықшылардың шағын ауылы еді. Қазір онда заманауи технологияның бәрі бар, 10 миллионнан аса адам тұрып жатыр. Қытай билігі жеңілдіктер беріп, тәуекелге бел буды. Дэн Сяопин «Батыл реформа жасаңыздар» деді. Бұл сөйлем қытай тілінде төрт иероглифтен ғана құралады.

Жаңа инвестициялық кезеңнің тиімді жүзеге асуы көбіне қаржы секторының белсенді атсалысуына байланысты. Бүгінде еліміздің қаржы нарығындағы жиынтық активтердің 84 пайызы банк саласына тиесілі. Дегенмен бизнеске берілетін қарыз үлесі төмен деңгейде қалып, 38 пайызды құрады. Ал екінші деңгейлі банктер былтыр «шыбық басын сындырмай», еш қиналмай 3 триллион теңгеге жуық табыс тапты.

Банктер экономиканың негізгі қаржыландыру көзі ретінде өзінің заңды рөліне оралуы үшін жағдай жасау қажет деген сөз талай рет айтылды. Бірақ сылтау таусылмайды.

Нәтижесінде банк жүйесіндегі алаяқтық әрекеттерге куә болдық. Ірі, жүйе құраушы банктер мемлекет тарапынан орасан зор көмек берілгеніне қарамастан, дағдарысқа ұшырап, тура мағынасында 1 долларға сатылды. Қазір банктердің өзіне тартатын қаржы ресурстарының құны жоғары деген әңгіме айтыла бастады. Олардың экономиканы қаржыландыруына осы кедергі келтіріп отыр-мыс. Демек экономиканы қолжетімді кредитпен қамтамасыз етудің жалғыз жолы – инфляцияны тұрақтандырып, деңгейін төмендету, содан кейін нарықтық мөлшерлемені азайту.

Тағы да қайталап айтамын: бұл ретте Үкімет пен Ұлттық банктің жүйелі, үйлесімді әрі кәсіби тұрғыда жұмыс істегені маңызды. Халықаралық валюта қорының кеңесіне құлақ асып, түрлі терминологияны оңды-соңды қолдануға аса көп ақылдың қажеті жоқ. Аздап ойланып, тым болмаса көптеген түйткілді шешуге талаптанып көру, бұл – басқа мәселе.

Әлемде банктермен қатар сақтандыру және құнды қағаздар нарығы ұзақ мерзімді капиталдың көзі саналады. Отандық қаржы жүйесіндегі сақтандыру секторының үлесі мардымсыз – 5 пайыз ғана. Мұндай жағдайды місе тұтуға болмайды.

Әңгіме цифрлық технологияларды пайдалану арқылы сақтандыру өнімдерінің түрін көбейтіп, олардың қолжетімділігін арттыру жөнінде болып отыр.

Сақтандыру нарығын мемлекеттің, азаматтар мен бизнестің ықтимал тәуекелдерге ортақ жауапкершілік мәдениетін қалыптастыратын маңызды институт ретінде қарастырған жөн. Мұндай тәсілге көшу үшін дамыған елдердің үлгісіне сай міндетті сақтандыру түрлерін көбейту қажет. Банктер мен сақтандыру компаниялары ұзақ мерзімді қор жинауды күшейтсе, бұл құнды қағаздар нарығының дамуына тың серпін береді.

Құнды қағаздардың дамыған нарығы – макроэкономикалық тұрақтылықтың маңызды көрсеткіші. Ал оның ауқымы инвесторлардың сенім деңгейі қандай екенін білдіреді.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен Ұлттық банкке 1 қыркүйекке дейін сақтандыру және қор нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасын әзірлеуді тапсырамын. Оны тиімді іске асыру үшін сақтандыру және құнды қағаздар туралы жаңа заңдар қабылдау қажет деп санаймын.

БЕСІНШІ. Жаңа инвестициялар ең алдымен еліміздегі заманауи өнеркәсіптің негізін қалыптастыруға бағытталуы керек.

Бұл салада біраз жетістікке жеттік. Былтыр өңдеу өнеркәсібі тұрақты дамып, 6,4 пайызға өсті. Бірақ өңделген тауар экспорты 2,7 пайызға төмендеді. Бұған жалпы экспорттың 4,2 пайызға азайғаны да әсер етті. Өнеркәсіп саясатының басты кемшіліктері дәл осы тұста анық байқалды.

Бұл салада шикізат өндірушілердің үлесі әлі де басым. Бірақ бұл оларға кедергі жасауға болады деген сөз емес, керісінше, оларға көмегімізді әлдеқайда күшейтуіміз қажет. Сонымен қатар өңдеу өнеркәсібіне баса назар аудару керек.

Өңдеу өнеркәсібіндегі өнімнің 40 пайыздан астамы металлургияға тиесілі. Ал металлургия секторында экспортқа шығарылатын тауардың жартысынан көбі – төмен деңгейде өңделген өнімдер. Соның салдарынан, шикізатты сыртқа шығарамыз да, одан жасалған дайын өнімді басқа елдерден сатып аламыз. Парадокс. Мұндай тәжірибені доғару керек.

Шикізат экспорттағаннан гөрі, одан дайын өнім өндіріп, сыртқа шығару әлдеқайда пайдалы. Әрине, бұл оңай міндет емес. Бірақ үлгілі кәсіпорындар бар, мысалы, «Qarmet». Қанша қиындыққа тап болса да, ондағы өндірістік және әлеуметтік процестерде оң өзгерістер орын алып жатыр.

Бұл мәселеде «артық қылам деп, тыртық қылуға да» болмайды. Өңдеу саласын дамытамыз деп, шикізат өндіру ісіне зиян келтірмеу жағын ойлау керек. Үкіметтің саясаты ақылға қонымды, байыпты болуға тиіс.

Еліміздің импортқа тәуелділігі туралы айтқанда мұнай саласындағы күрделі ахуалға тоқталмай кетуге болмайды. Қазақстанда жылына шамамен 100 миллион тонна мұнай өндіріледі, бірақ елімізде соның тек 18 миллион тоннасы ғана қайта өңделеді. Соның салдарынан біз мұнай өндіруші ел болсақ та, жыл өткен сайын дизель отыны бойынша тапшылық пайда болып жатыр, авиациялық керосин бойынша да импортқа тәуелді болып отырмыз.

Сондықтан отынға деген сұраныстың жоғары екенін ескере отырып, елімізде жұмыс істеп тұрған мұнай өңдеу зауыттарын жаңғырту керек. Бұл жұмысты жедел орындау қажет. Аталған қадам бір жылда өңделетін мұнай көлемін 9 миллион тоннаға арттыруға мүмкіндік береді (18,4 миллион тоннадан 27,4 миллион тоннаға дейін). Бұл – министрліктің мәліметі.

Үкімет жаңа мұнай өңдеу зауытының құрылысына қатысты байыпты шешім қабылдауы қажет. Ең алдымен, мұнай өңдеу зауытына шикізат қайдан жеткізілетінін, қандай өнімді және қанша көлемде өндіретінін дұрыс есептеу керек. Бұл жобаны іске асыруға (егер жүзеге асса) жеке инвестор тарту керек болады. Бүгінде мұндай ірі жобаны тек мемлекет қаржысына салу өте тиімсіз. Жаңа мұнай өңдеу зауытының құрылысы жөнінде әлі де ойлану қажет. Меніңше, жобаның құнын мұқият есептеген абзал.

Қажетті жағдай болса да, осы кезге дейін елімізде мұнай-газ химиясы өз алдына жеке сала болып қалыптасқан жоқ.

Менің тапсырмаммен полиэтилен, бутадиен, карбамид және басқа да өнімдер шығарып, осы саланы жаңа деңгейге көтеретін бірқатар жоба іске қосылды. Үкімет бұл жобаларды уақтылы аяқтауға тиіс. Осындай мұнай-газ химиясы саласындағы ірі жобаларды іске асыру арқылы еліміздің негізгі химия өнімдеріне (полиэтилен, полипропилен) деген сұранысын өтейміз.

Өзімізде шығарылатын полимерді барынша өңдеу ісі жолға қойылмаған. Бұл материалдан автобөлшектер, тамшылап суаруға қажетті құралдар, медициналық жабдықтар, ыдыс-аяқ және басқа да көптеген өнім шығаруға болады. Осы орайда шағын және орта бизнеске қолдау көрсету керек. Соның ішінде лизингпен құрал-жабдық, жеңілдікпен несие беру қажет. Бұл қадам азық-түліктен өзге өнімдердің бағасын төмендетуге зор мүмкіндік береді.

Мұнай-газ химиясы және басқа да негізгі салалардағы өңдеу өнеркәсібін дамыту үшін ресурстар қорын толықтыру өте маңызды.

Қазір Үкімет тікелей мемлекеттік инвестицияға үміт артып отыр. Алдағы үш жылда бюджеттен геологиялық барлау жұмыстарына 500 миллион долларға жуық қаржы бөлу жоспарланған. Бұл өткен отыз жылда жұмсалған қаражатпен тең. Бұл, әрине, дұрыс, бірақ бәрібір жеткіліксіз.

Геология саласын дамытуға жеке капитал тарту Үкіметтің аса маңызды міндеті болып қала береді. Онсыз геологиялық барлау жұмыстары әрдайым қазынадан бөлінетін қаржыға тәуелді бюджеттік жоба болып қалуы мүмкін.

Шикізатты терең өңдеу – ауыл шаруашылығына да қатысты өте өзекті мәселе. Агроөнеркәсіп кешенін қолдау шаралары қордаланған мәселелерді шешу үшін емес, тек осы саладағы жалпы өнімді арттыру үшін қабылданып жатыр деуге болады. Соның салдарынан әлі күнге дейін азық-түлік импортына тәуелді болып отырмыз, баға да өсуде.

Атқарушы билік бұған тосқауыл қою үшін негізінен әкімшілік шараларға жүгінеді. Үкімет осыған дейін әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасын тікелей реттеуден бас тартатыны туралы айтты. Соған қарамастан, мұндай тауарлар саны 19-дан 31-ге дейін көбейді. Үкімет бұл шешімді уақытша шара деп түсіндірді. Бірақ уақытша деп басталған шара әдеттегідей тұрақты сипатқа ие болып кетпеуі керек.

Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортына да нарыққа қайшы шектеулер қойылған. Шешімді қабылдар алдында оның салдары қандай болатынын ешкім ойламайды. Не себепті бұлай жасалып жатқанын түсіну қиын емес. Себебі нарықты дамытқаннан гөрі оған шектеу қою – әлдеқайда оңай. Мұндай әрекетті тоқтату керек.

Үкімет бизнес қауымдастығымен бірлесе отырып, тамақ өнеркәсібін дамытуға қатысты жүйелі шаралар қабылдауға тиіс.

Елімізде мал шаруашылығын дамытуға мол мүмкіндік бар. Бұл айқын нәрсе. Бірақ біз осы әлеуетімізді дұрыс пайдаланбай отырмыз. Мал шаруашылығының даму стратегиясы да, қарқыны да мардымсыз, түсініксіз, кешенді жүйе жоқ. Бұл салада шешімін таппай тұрған мәселе көп. Өнімдердің басым бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда және шаруа қожалықтарында өндіріледі. Еттің 60 пайызы, сүттің 80 пайызы – солардың еншісінде. Бұл жағдай өнімділікті арттыруға кедергі болып отыр.

Елімізде жем-шөп қорын даярлаудан бастап, өнімді өңдеу, жеткізу, сату үдерісі біртұтас жүйе ретінде жолға қойылмаған. Басқаша айтсақ, осының бәрін басқарудың бірыңғай жүйесі жоқ. Өкінішке қарай, 2026 жылы осындай мәселелер туралы айтуға мәжбүр болып отырмыз.

Биыл Мал шаруашылығын дамыту жоспары жасалды. Бұл құжат осы саладағы олқылықтарды жойып, оның дамуына жол ашуға тиіс. Енді ақыры не болатынын көреміз. Мен Жолдауымда және «Turkistan» газетіне берген сұхбатымда шағын шаруашылықтарды кооперацияға біріктіру қажеттігін айттым. Бұл жерде шетелдік тәжірибені үлгі ретінде алуға болады. Мысалы, Нидерландының жүйесін алсақ, онда шаруалар кооперациясының нақты әрі бірізді жүйесі бар. Соның арқасында олар құны 130 миллиард доллар болатын ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттап отыр.

Шаруаларды жаңа үлгідегі кооператив құруға ынталандыру керек. Ол үшін Үкімет батыл шаралар қабылдауға тиіс. 1 қыркүйекке дейін Ауыл шаруашылығы кооперациясы туралы жаңа заң дайындауы қажет.

Шаруаларды мемлекеттік қолдау жүйесі барынша ашық болуы керек. Қазір бұл жүйенің күмәнді, көлеңкелі тұстары көп. Үкімет жыл соңына дейін ақпараттық жүйелерді кіріктіру жұмысын аяқтауға тиіс. Бұл қадам субсидиялау үдерісін цифрландырып, шаруалардың міндеттемелерін бақылауға алуға мүмкіндік береді.

Мал шаруашылығын тұрақты дамыту үшін ветеринарлық қауіпсіздік жүйесі сапалы болуға тиіс. Ашығын айтқанда, Қазақстанда бұл сала кенжелеп тұр. Еліміздегі 168 зертхананың жиырма жетісі ғана халықаралық стандартқа сай келеді. Мал дәрігерлерінің жұмысы толық бақылауға алынбаған. Соңғы үш жылда малға екпе салдық деп 30 мың жалған құжат жасалды.

Бұл саланы біржола тәртіпке келтіру қажет. Үкімет ветеринария саласын дамытудың кешенді бағдарламасын үш айдың ішінде қабылдауға тиіс.

Құзырлы мекемелер биыл кейбір аймақта алдымен су тасқыны, содан соң құрғақшылық болатынын айтуда. Үкімет қазірдің өзінде нақты іс-қимыл жоспарын әзірлеп қоюы керек.

Тағы да айтарым, табиғи апаттарды болжау үшін цифрлық тәсілдерді пайдаланбасақ, жұмыстың бәрі босқа кетеді. Бізде қажетті технологияның бәрін пайдалануға мүмкіндік бар. Тек соның барлығы қаншалықты жауапты әрі жүйелі түрде қолданылады деген сұрақ туады. Мәселе – сонда.

Егіс алқаптары мен инфрақұрылымды қорғауға қажетті шаралар алдын ала қабылдануы қажет. Әр жолы мәселе пайда болған кезде ғана жанталаспай, қиындықтың алдын алған жөн. Бұрынғы қателіктерге жол бермеу керек. Көктем де келіп қалды. Үкімет әкімдіктермен бірге су тасқынына қарсы шараларды сапалы жүзеге асыруға тиіс.

АЛТЫНШЫ. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні кеңінен қолдану кәсіпкерлікті қарқынды дамытуға зор мүмкіндік береді.

Жалпы ішкі өнімінің 40 пайызға, негізгі капиталға салынған инвестицияның 70 пайызға жуығы шағын және орта бизнес саласына тиесілі. Бұл – кейінгі жылдары жүргізілген жүйелі жұмыстың нәтижесі. Дегенмен қазір табысқа риза болып отыратын заман емес. Елімізде азаматтардың бизнеспен жаппай айналысуына мән беріліп, оған барынша жағдай жасалып жатыр. Бірақ мұндай шара бүгінгі таңда аздық етеді. Үкімет кәсіпкерлікті дамыту ісінде енді, ең алдымен, сапаға айрықша көңіл бөлуі керек.

Мемлекеттік көмекті бизнестің технологиялық деңгейіне және санатына қарай саралап беру қажет. Шағын бизнесті қолдау шаралары нақты әрі тиімді болуға тиіс. Кәсіпкерлерді «күнкөріс режимінен» шығып, тұрақты даму жолына түсуге ынталандыру маңызды.

Шикізаттық емес сектордағы даму әлеуеті жоғары орта бизнесті қолдау шаралары дайын өнім сататын нарық ауқымын кеңейтуге ықпал етуі қажет.

Үкімет «Атамекен» кәсіпкерлер палатасымен бірлесіп, шағын және орта бизнесті қолдау саясатын түбегейлі өзгерту туралы ұсыныс әзірлеуі керек. Ұсыныстар 1 сәуірге дейін енгізілуге тиіс.

Әрбір кәсіпкер смартфон арқылы тікелей қолдана алатын біртұтас цифрлық экожүйе жасалуы қажет. Қазіргі реттеу шаралары кәсіпкерлерге әкімшілік кедергі туғызады, материалдық шығын келтіреді. Осы кедергілер мен шығындарды азайту үшін кезінде шағын және орта бизнес нысандарын тексеруге мораторий жарияланды. Бірақ мораторий мерзімі аяқталған сәтте бәрі қайтадан бұрынғы қалпына түсті. Мысалы, 2020 жылы 70 мың тексеру жасалса, былтыр бұл көрсеткіш 92 мыңға дейін артқан. Тіпті, оның 85 пайызы жоспардан тыс жүргізілген. Шаш ал десе, бас алатын мұндай әрекетті доғару керек. Мұндай тексерулердің орнына медициналық қорды немесе жекеменшік мектептерді, әлеуметтік жеңілдіктер беру жүйесін тексеру керек еді.

Реттеушілік реформаның жаңа кезеңіндегі басты міндет – блокчейн мен жасанды интеллектіні пайдалану арқылы цифрлық модельге толық өту.

Бұл ретте «Реттеуші сары парақтар» (Regulatory Yellow Pages) қағидаты басшылыққа алынуға тиіс. Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі аталған жұмысты жыл соңына дейін аяқтауы қажет.

Енді «Экономиканы ырықтандыру шаралары туралы» Жарлықты орындау мәселесіне арнайы тоқталғым келеді. Бұл жұмыс іс жүзінде емес, қағаз жүзінде ғана орындалып жатыр деуге болады. Құзырлы органдар құжатта көрсетілген тапсырмаларға атүсті қарайды. Бизнес жүргізуге қолайлы жағдай жасауды емес, құр есеп беруді ойлайды. Соның салдарынан Жарлықта айқындалған басты міндеттер толығымен орындалған жоқ.

Мысал ретінде мемлекеттік активтерді жекешелендіру үдерісін алып қарайық. Үкімет жеке меншікке өтуге тиіс 473 кәсіпорынның тізімін былтыр қазан айында бекітті. Бірақ активтерді саудаға шығармақ түгілі оны сатуға дайындық шараларының өзі әлі басталған жоқ.

«Мемлекеттік мүлік туралы» жаңа заң да қабылданбады. «Қандай кедергі пайда болды? Мемлекеттік органдар неліктен өз активтерінен айырылғысы келмейді?» деген сұрақтар болуы мүмкін. Нақты себептер бар шығар, бірақ олар туралы бейхабармын. Шынын айтқанда, маған тиісті мағлұмат немесе ақпарат түскен жоқ.

Себебі бұл активтер мемлекет бюджеті есебінен қамтамасыз етіледі, яғни, оған қазынадан қомақты қаражат жұмсалып жатыр. Бұл жағдай жеке кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіріп, бәсекелестікті тежейтінін ұмытпауымыз қажет.

Үкімет Жарлықты орындауға қатысты ұстанымдарды бір айдың ішінде қайта қарауға тиіс. Басты мақсат – бизнеске шын мәнінде қолайлы жағдай жасайтын нақты шаралар қабылдау.

ЖЕТІНШІ. Жаңа экономикалық үлгіге көшу барысында көлік логистикасын дамытуға жете мән беру қажет. Бұл – аса маңызды стратегиялық міндет.

Қазақстанның Еуразия құрлығындағы бірегей орнын тиімді пайдаланбасақ, бұл халқымыз кешірмейтін стратегиялық олқылық болуы мүмкін. Сондықтан бұл міндеттің мән-мағынасы ерекше.

Көлік-тасымал саласы өнеркәсіп және инвестиция саясатымен бірге біртұтас жүйе ретінде қаралуы керек. Осы кезге дейін инфрақұрылымдық рөлі басым болған транзит саласы енді экономикалық сипатқа ие болады. Жаһандық бәсеке күшейіп тұрған қазіргі заманда, бұл – өте маңызды қадам.

Қазір еліміздегі тауардың 60 пайызы теміржолмен тасымалданады. Сондықтан теміржол желілерін барынша дамыту – айрықша маңызды міндет. Бүгінде бірқатар ірі инфрақұрылым жобасының құрылысы аяқталды. Теміржол арқылы жүк тасымалдау мүмкіндігі едәуір жақсарып, теміржолдың жалпы жағдайы тұрақталды. Десек те, еліміздің теміржол транзиті саласындағы әлеуетін толығымен пайдалануымыз қажет. Алайда бұл маңызды мәселе бойынша анық, айқын стратегия әлі жоқ сияқты. Тозығы жеткен теміржол инфрақұрылымы әлі де көп. Кейбір жерлердегі ахуал тіпті күрделі деуге болады.

Биыл «Мойынты – Қызылжар», «Дарбаза – Мақтаарал» бағытындағы жаңа теміржол желілерін іске қосу керек. Сондай-ақ «Алтынкөл – Жетіген» және «Бейнеу – Маңғыстау» теміржолын жаңғырту жұмыстарын аяқтау қажет. «Бақты – Аягөз» желісін уақтылы пайдалануға беру керек. Аталған мәселелер туралы жиі айтатын болдық, енді нақты нәтижеге куә болайық. Жұмыстың қарқынын бәсеңдетуге болмайды.

Үкімет биыл транзиттік тасымал көлемін шамамен 65 пайызға, яғни 55 миллион тоннаға дейін көбейтеміз деген ауқымды міндет қойып отыр. Ал «Қазақстан темір жолы» компаниясының басшысы өз ақпаратында бұл жоспарға күмән келтіріп отыр.

Мәселе – бізде емес, іргелес мемлекеттердің жоспарлары мен мүмкіндіктерінде. Бұл мәселені енді анықтау қажет. Осыған орай, «Самұрық-Қазына» қоры мен «Қазақстан темір жолы» компаниясы қажетті шараның бәрін қабылдауға тиіс. Соның ішінде цифрлық жаңғырту, яғни трансформация жұмыстарын аяқтау қажет.

Жүк тасымалдаушылардың бәріне ашық және бірдей қолдау көрсетілуге тиіс. Ол үшін ұлттық оператордың жүк вагондарын беру жұмысын толық цифрландырып, ретке келтіру керек.

Теміржол саласындағы тариф саясатын реформалау – кезек күттірмейтін міндет. 1 қыркүйекке дейін жаңа тариф саясатының тұжырымдамасына қатысты түпкілікті шешім қабылдануға тиіс. Тариф саясаты, бұл – аса маңызды тақырып, көлік стратегиямыздың өзегі саналатын мәселе.

Үкімет теміржолмен қатар автокөлік тасымалын дамытуға қатысты ірі жобаларды да жүзеге асыру барысын қатаң бақылауға алуы қажет. Мен «Қарағанды – Жезқазған», «Орталық – Батыс», «Ақтөбе – Ұлғайсын» бағытындағы жолдың және Қызылорда, Сарыағаш, Рудный қалаларының сыртындағы айналма жолдың құрылысы туралы айтып отырмын.

Автокөлік тасымалын дамыту туралы айтқанда, ең алдымен, жолдың сапасы мен қауіпсіздігіне қатысты мәселелер шешімін табуға тиіс. Жаңа жылға дейін жасанды интеллектіні пайдалана отырып автокөлік қозғалысын реттейтін цифрлық платформаны іске қосу керек.

Біз жүк және жолаушылар транзитін барынша тиімді ету үшін шекарадағы өткізу бекеттерін жаппай жаңғырта бастадық. Былтыр 9 бекет іске қосылды. Келесі жылдың соңына дейін тағы 33 бекет толық жаңғыртылады. Бірақ бекеттердің сапасына да қарауымыз керек.

Цифрлық тәсілдер және жасанды интеллектінің көмегімен кедендік рәсімдерді оңтайландыру керек. Бірақ бақылау да әлсіреп кетпеуге тиіс. Еліміздің және көрші мемлекеттердің ақпараттық жүйелерін өзара байланыстыру керек.

Мен Жолдауымда жүк тасымалын басқаратын «Smart Cargo» цифрлық платформасын, сондай-ақ кеден рәсімдерін жасайтын «Keden» жүйесін енгізуді тапсырдым. Қазір осы жүйелер пилоттық режимде жұмыс істеп тұр.

Барлық мекеменің ақпараттық жүйесін өзара кіріктіріп, бұл платформалардың толық іске қосылуын тездету керек. Осылайша, біртұтас интеллектуалды көлік экожүйесі қалыптасады.

Қорыта келе тағы да айтып өткім келеді: алдымызда ауқымды, маңызды міндеттер тұр. Біз әрдайым бір қадам алда жүруіміз керек. Ойланып-толғанып отыратын уақыт жоқ. Батыл, тиімді шешім қабылдап, оны жедел жүзеге асыру қажет. Шынын айтқанда, бүгінгі қаралып жатқан мәселелер – белгілі, олар Жолдауымда да, Ұлттық құрылтайда да көтерілді.

Үкімет мүшелері, иә, айналамызда жүрген «сарапшылар» ел экономикасының алдында тұрған түйткілдерді шешу жолын тез арада ұсынады деп күтудің қажеті жоқ деген сияқты пайымдаулар бар екенін біз жақсы білеміз.

Біз бәсекеге қабілетті ел болуымыз керек. Бәсекеге қабілетті болсақ, болашағымыз да жарқын болады. Негізгі басымдықтарымыз өзгермейді. Азаматтардың табысын арттырып, тұрмыс сапасын жақсарту басты міндет болып қала береді.

Үкімет, орталық және жергілікті атқарушы органдар өз жауапкершілігін толық сезініп жұмыс істеуге тиіс. Үкіметтің бірінші кезектегі міндеті – батыл, күмәнсіз шешімдер қабылдау үрдісін жаңғырту.

Ел игілігі және азаматтардың мүддесі үшін еңбек ету қажет. Әрбір тапсырма уақтылы әрі сапалы орындалуы керек. Ең бастысы, елге пайдасы тиетін нақты нәтиже болуға тиіс.